“Nekm na Nmi’ta’taem!”

Ne’wt nipkekk 2019ekk, John Leroux aqq ni’n na poqji-kwiluasiek ujit Mi’kmawe’k Mimajuinu’k (MIC). 1965ewey Daily Gleaner ewi’kasik to’q etekl elisknuatiskewe’l ta’n mawi-ikaniteket Michael Francis kaqapitkl New Brunswick Teachers’ College – nike’ eweketu’tij Mi’kmaq-Wolastoqey Center (MWC) – toqosɨp ela’tiekɨp aji-ankaptmekɨp l’miaq me’ tektn. Ika’ye’k MWC, na lukowinu pipanimuksiek kisi-apoqnmuksinen pasna ki’s nemituekl kaqapiju’aql elisknuatiskewe’l, msɨt ta’n te’sɨkl na me’ kisikuikl aqq naniska’q te’sipunqɨk aqq ma’muni-wapoqtekl. Telimkɨtjik lukowinu’k na peji-kwilɨmek me’ koqowey kji’taqn ujit elisknuatiskewe’l aqq MIC, ta’n to’q mna’q nutma’ti’kw. Starlit Simon, tleyawit L’sipuktuk aqq elukwet Indigenous Student Advisor ujit MWC, naspip mattaqte’kaqniktuk na nutuksiek. Telimuksiek meske’k ujit mu kejitukw koqowey ujit na elisknuatiskewe’l kisna ta’wen kisitoql.

Kaqamultiek Star wta’fɨsmk, etlewo’kutiek ta’n etl-lukutijik MWC ujit ta’n koqowey al-kwilmek, aqq ujit Michael Francis, aqq ujit ta’n wel-lukutijk MIC. Toqosɨp, Star tewitukwi’k wta’fɨsmk aqq pipanikesit, “Telue’sɨpp Michael Francis? L’sipuktukewa’j?… Nekm na Nmi’ta’taem!” John app aknutmuatl ujit ta’n tel-lukweyek, telimatl ta’n tewji-kepme’k wla Michael Francis ujit wla a’tukwaqn. Elu’kwatkl ta’n kaqapijua’waql elisknuatiskewe’l aqq “M.F.” ewi’kasik elisknuatiskewe’l. Star sikte pa’qala’yk, wsaqpikuna’sit, sikte wlta’sit, aqq nespi-wsɨkewe’k. Pana milita’sit, wesku’tkl elisknuatiskewe’l aqq teluet, Ki’s ne’sipunqɨk etl-lukwey tett, na mu kejituass nmi’ta’taemewe’l.

Michael Francis na Star na kji-wklamuksisl wkwijk wejielitl, pasna ne’kaw telui’tatl “Mi’ta’ta.” Mil-aknutmuksiek ta’n koqowey mikuite’tk aqq ta’n teli-nta’-aknutmulitl. Na amskwes tujiw na me’ aji-wlta’suatm wla ta’n koqowey al-kwilmek ujit MIC. Amskweseweyek mu tewji-ktu’-siawa’tuapp meta kejituapp mtue’tew ta’n tel-kwilmekl a’tukwaqnn aqq jipatmap naqteskuksinen. Pasna nemitaqek Star ta’n tewji-wlta’sit ujit elisknuatiskewe’l aqq ujit ta’n etli-ktu’-wi’kmek wi’katikn na iknmuiek nmitunew ta’n tel-kepme’tɨtew ujit wikmaq aqq ujit msɨt L’sipuktuk.

Natawitekemkewe’l Teluek Espi-Natawitekaqnn

1870ek we’kaw 1950ek ta’n tel-nenasik stike’ “Reservation Period,” ta’n wejiaql mawiknaql ta’n teli-ktu’ aqalasie’wa’lut wen ewi’kasikl wla kmɨtkinu.  L’nue’kati’l “bandl” aqq “reserve” na kisitasiksɨpnn, toqosɨp eweketasik Indian Act ujit ki’kaji-wsua’lujik l’nueye’k mijua’ji’jk aqq ela’lujik Residential Schooliktuk. Wla eymu’ti’kw, aqta mu tepkistektnukw ujit wla ta’n wintekl kisita’suaqnn ta’n sa’se’wa’ttew iapjiw wla “nation to nation relationship’. Ta’n telo’ltijik L’nue’kati’l aqq Kanataewaqq na ki’s-kissutasik Indian Actiktuk. L’nu’k ta’n teli-kna’tijik na naqteskmi’tij ta’n tli-aqalasie’walaten aqq Kanataewa’kik.

1960ek na kepme’kɨpp ujit ta’n koqowey ketu’ ila’tasik Turtle Islandk, miliaql pemki’kl stike’ Civil Rights, Red Power, aqq Women’s Rights pemi-ikana’sik. Wla tele’k ne tel-nenasik ujit ta’n tel-sa’se’wa’sik kisi-ika’tasik ta’n mu weltenukw. Ta’n kespu’tasikl aqq ta’n mu nemitasinukl ujit miliaql, kisi-nmitasik ta’n tel-pawa’sik mimajuaqn.

Wla nike’ ta’n telo’ltimk, L’sipuktukewaqq (tel-nenasikɨp Big Cove) na newte’ tela’lusnik stike’ ktɨkl l’nue’kati’l provinceiktuk aqq ta’n telki’k kmɨtkinukk: ewle’juaqn, ewlimumkewey, ta’n teli-alsusultijik Indian Agentk, aqq mu lukowaqninukw. MIC nuji-militeket Vincent Barlow mikuite’tk ta’n alsutmi’titl makasann Rextonk aqq Richibucto utanl na ma’ kwilutuamɨk lukowaqnn, na kisa’lujik mimajuinu’k naji-kwilmnew lukowaqnn Mainek tapatate’katikk aqq mkumane’katikk. Ujit pasɨk lukowaqn, na tl-ta’sikk ta’n tujiw amskwesewey ewi’tasik Micmac Indian Craftsmen mil-lukutimkewo’kuom ta’n tujiw mawita’mkekk 1962ekk na wejiaq welta’suaqn aqq ujit ta’n koqowey wejku’waq. Lukowinu’k kisi-lukuttaq l’nue’katik, lukowaqn ika’tasital, je ma’ tewji-lita’suatmmɨk kɨpnno’lewey apoqnmatimk, aqq me’ pilu’-mimajuinu’k pejita’taq.

“Indian arts and crafts” na i’sa’se’wultisnik l’nu’k aqq aqalasie’wk weja’tekemkek 1700 ek. Wla militaqne’l na eliaqsɨpp aqalasie’wiktuk aqq tepkisialsutmi’tij na sa’se’wultisnik aqq siaw-sa’se’wultisnik 19 centuryek. Aqalasie’wk aqq se’kewaqq telo’tmi’tiss amujpa mawte’mi’tij milamu’kl militaqnn, ta’n kisi-maskunmi’tital. Plains Cree militeket aqq nuji-ankoteket Gerald McMaster na we’jitoq ta’n telo’tasik l’nueye’l militaqnn poqji-sa’se’wa’sik ta’n tett i’-tl-sa’se’wultimk.  Mimajuinu’k na pem-jiklita’jik ta’n weketu’tiss ta’n wejiaq maqamikek aqq samqwaniktuk wmimajuaqnmuow na poqji-majulkwatmi’tij aqalasie’wey ujit ta’n koqowey alsutmi’tij, sulieweye’kemk, aqq ikanita’mk ta’n mu nuku’ l’nuo’lti’kw. “High Art” stike’ aqalasie’wey wejiaql militaqnn na mu tel-kepmite’tasinukw L’nueye’l militaqnn. Ta’n tel-nenasik L’nueye’l militaqnn aqalasie’we’l militaqnn piltueyasik, aqq teluejik na to’q ika’lujik stike’ “primitive other”. Stike’ to’q tluen: L’nueye’l militaqnn na to’q na’t koqowey piluey tela’tekek L’nu’k na na’tuenik pilue’k. Na sa’qewey piluita’suaqn na me’ kiskuk tel-nenasik aqq naqanɨk ta’n telitasikl militaqnn BIPOC. Telika’tasik L’nueye’l militaqnn pasɨk to’q “craft” kisna “souvenir art” piltuite’tasik.

Ni’n ketu’ kji’tu ta’n weji-tlui’tasikɨpp MIC (wiaqiw-telite’tasikɨpp handicraft) ujit kisi-tlui’tasiktnn kelu’lk natawitekemkewey eweketasik ta’n welaptasimk kiskuk. Ankita’sualk Karin Peterson’s ta’n nekm tel-nmitoq “the modern eye,” ta’n tel-nmitu’n koqowey ujit tlui’tmn modernistic aesthetic standards.  Telite’tk nekm ta’n te’s weketasik modern eye, ta’n teli-wsku’tasik ikatakutimk ujit espɨtek ta’n tel-nmitasiten aqq ta’n tel-tepawtik koqowey wesku’tmkl modern eye ujit ta’n tel-klu’lk ikatakutimk.  Tel-nmitasik BIPOCewaq militaqatite’wjɨk ta’n kelu’lk wtlukowaqnmuow wskwitqamukk na nuta’q aqq mimajuinu’k ta’n me’kite’tmi’tij l’nueye’l kisitaqnn ta’n mu etenukw domininant aestheticsiktuk: Peterson teluet “ta’n maw-kepme’k ta’n tel-nmitasik l’nueye’l kisitaqnn na to’q me’ wejiaq modern aestheticsiktuk, wla tepkistek, ta’n wejiaql ta’n telite’tasikl ujit ta’n teli-kepmite’tasikl militaqatite’wjɨk wtlukowaqnmuow aqq ankaptasik ta’n tel-klu’lk.”

Ta’n tel-lukutijik MIC na kesatmi’tij mimajuinu’k ta’n nuji-militeka’tite’wjɨk. Aqq nespiw wlta’suattaq aqq nujo’tmi’titaq L’sipuktukewaq. Aqq ta’n telki’k Mi’kmawe’kati, ta’n espi-te’tmi’tij wtlukowaqnmuow. Kisi-tlua’titaq lukowaqn stike’ to’q petroglyphs, cartoonl, amaljaqawi’kaqnn wi’katiknji’jiktuk aqq ma’w Yahtzee’k ila’skuk. Ta’n teltek MIC kisi-wiaqa’tasiktɨtew kelu’lk militaqnn, pasna ansma mu kaqi-tlianukw. Militaqn na aqq alsutmi’tij Mi’kmawaq ta’n tel-nmitu’tij; militaqnn na telawtikl ta’n teli-wlitasik. Ta’n tel-se’sa’sik wla militaqnn na amuj welta’tasikl aqq welta’taqn wenaqatasik stike’ ta’n se’k tela’taqatimk wskwitqamuk.

Miawe’kewaq elti-anko’tasik aqq Lukowinu’k

Gerald McMaster teluet wla ta’n wiska’sik ujit wla kiskukewe’l kelu’lkl militaqnn ta’n tel-nujo’tasik, piley koqowey eweketasik, aqq kiskukewey technologicalewey na welte’tmi’tikw ta’n kesmo’tasik ujit L’nueye’k natawiteka’tijik – wla na ikantukewe’l aqq miawe’kewe’l ujit MIC klusuaqnn:

App ta’n koqowey ma’mun-sa’se’wa’sik L’nueye’l militaqnn na tujiw na to’q ta’n pemi-msɨki’k msɨt koqowey, aqq msɨt wen eweketoq kiskukewe’l technology; pukwelitasik msɨt koqowey (pasna L’nueye’k militaqatite’wjɨk, aqq ma’w ktɨkik natawiteka’tijik, telo’tmi’tiss metue’k ujit siawa’tunew anawtikewey ta’n koqowey pukwelitasik) aqq aqalasie’uti, ta’n kisi-toqi-lukutijik ta’n tel-pma’lujik L’nueye’k natawiteka’tijik majulkwatmnew aqalasie’wey … L’nu’k, mu katawa’taqati’kw aqq mu suliewey kekkunmi’tikw ujit ta’n koqowey pemiaq kisna ta’n l’nueye’l eltasikl ujit makasane’l militaqnn ta’n nike’ aqq mu majulkwatasinukw l’nim ta’n tel-militaqatisnik L’nu’k.

Na welte’tmi’tij aqalasie’wk stike’ Canadian Handicraft Guild kisna New Brunswick Handicraft Branch piskwita’new L’nue’kati’l kisna pilui-l’nue’kati’l aqq kekina’masik ta’n teli-l’tasik aqalasie’we’l militaqnn aqq na’tuen piluey anko’tk wsuliewe’ymuow. Mu weltenukw wla ta’n tel-lukutijik toqo kaqis’k mu apoqnmuamukwik L’nuey ujit wsulieweye’muow ta’n tujiw wel-lukuti’tij. Pilui-l’nu’k amuj, pasna, kekkunmi’tij alsusuti ujit anko’tasik wmilitaqnmuow l’miaq kisita’sulti’tij ta’n tlankuettaq militaqnmuow. Ta’n lukowaqnn wla anko’taqatijik ejikla’tu’titek ta’n tel-mimaju’nsimk ta’n mu nuku’ naqamase’nukw nike’ ta’n kisi-jikla’lupnik pilui-l’nuk kiskukewe’l l’nue’kati’l.

Ika’tu wla MICewey na weja’tujik pilui-l’nu’k printmaking nujo’tmi’tij na Canadian Arctic. Ansue’k na 1948ek, Torontoewa’j James Houston (1921–2005) eliet Inukjuak (Port Harrison, Quebec). Ala’sit al-kwilk militaqnn ta’n napueketal “untapped” maqamikewl ta’n weja’toq “Group of Seven”, pasna awnaqa we’jitoq pilui-l’nueye’l soapstone’l sculptures na sa’se’wultipnik pilui-l’nu’k natawiteka’tijik ujit nekm wmilitaqnm. Na ela’toq Montrealk wla pilui-l’nu’k piley wmilitaqnmuow aqq ela’toq Canadian Handicraft Guild (CHG). Pilui-l’nueyey militaqnn na sikte-wlta’suatasik, aqq Houston, ta’n suliewa’lɨji CHGaq, kɨpnno’laq, aqq Hudson’s Bay Company, aqq apaja’sit Inukjuaq me’ na kisi-kina’muata ta’n tel-printmaking kisa’tutaq, aqq kisimujik l’tunew wmilitaqnmual ujit ta’n ntui’skettaq. 1949ekk Houston aqq wte’piteml na pana’tu’tipp mawi-amskwesewey militaqnewo’kuom Cape Dorsetk, “West Baffin Eskimo Co-operative,” aqq we’kaw 1960, pilui-l’nueye’l militaqnn nujo’tmi’titl na kispukua’tasiksɨpp. Pilui-l’nueye’l militaqnn na to’q mawi-amskwesewe’sɨpp “modern” ujit L’nuye’l militaqnn ta’n kisi-kjita’tu’tij Canadian mainstreamiktuk, toqosɨp nike’ msɨt wen ketu’ apoqnmatmi’tij L’nueye’l militaqnn.

Kesikewiku’s 5, 1962ekk, Ivan Cowell na mawita’pnik a’fɨsɨraq Northern Affairse’k kɨpnno’lewaq me’ na wsku’tasiktɨten ta’n teli-wla’sik silkscreen printing ta’n “Eskimo” (pilui-l’nu’k) nujo’tmi’tij. Crowell kwiluasit ta’n teli-klu’lk ta’n tewji-wla’sik wla pilui-l’nueye’l militaqnn etlitasikl, ta’n tel-se’so’tasik, aqq copyright ujit militaqnn aqq napui’kiknn ta’n weji-tu’waql Oqwatnuk. Aqq ma’w al-kwilk ketu’-ikji’toq ta’n te’sɨkl militekete’wj Stephen Dedam sɨpo’s kisitun sekwane’l figurinesɨk. Crowell teluet sespeta’sualatl Dedamal ta’n telki’k eltulij aqq ala ktɨkik mimajuinu’k MIC, etuk me’ amuj wenaqawtit. Crowel toqosɨp elkimut ta’n tett nuji-anko’tk Canadian Art etek National Gallerykk, teluist J. Russel Harper, ujit ta’n kisi-tla’teketew na tlimkuta militaqnn anko’taqatijik aqq ta’wen alsutk ta’n teli-ilitasiktɨten.

Cree-Mètis-Saulteaux espi-kina’masit Jas M. Morgan teluet to’q pilui-l’nu’k mu wetapeksultikusnikw wla ta’n militaqnn anko’taqatijik wtl’nue’katimuaq. Je tlia’ meski’k suliewey (mulit-million-dollar) eltasik ujit militaqnn anko’taqatijik, pilui-l’nu’k militeka’tite’wjɨk na me’ kaqi’sk ewle’jultijik ta’n tett wikulti’tij. Telua’tijik to’q Houston ikana’toqsɨpp amskwesewaq anko’taqatijik me na to’q kisi-kiskuaten pilui-l’nu’k natawiteka’tijik ujit wla ta’n pemki’k industry ta’n waju’waq “the desires of settler collectors.”  Suel stike’ Diné (Navajo) msaqtaqte’k elisknuasijik southwestern United States, ta’n kiskupnik Wtl’nueymuow militaqnn teliaq ta’n tujiw eweketu’tij ta’n wen alsutk ta’n teli-ilitasiktɨten tplu’taqnn (kisna je mu koqowey) aqq ilsutmi’tij aqalasie’wk etl-lukutijik.

Wla teliaq na kisi-la’tasiktɨten MIC ta’n kɨpnno’l kisi-apoqnmatk me’ na lukowaqniktɨtew ta’n tett mawiki’kl aqq mawi-ewle’jkl l’nue’kati’l New Brunswick. MIC nujo’taqatijik wejiaqsɨpp ta’n tujiw etawaqtmatek Crowell pipanimsɨpnn na tujiw etli-saqamawewiss L’sipuktuk, Anthony Francis, teluess mu wmimajuinumkw mu kejitu’tiwksɨpp ta’n teli-espa’ttaq whandicraftmual aqq apoqnmatimk nuta’tiss ta’n nekmowkw kisankua’titaq.  Ne’wt kisita’sitek Crowell kelu’lk wmilitaqnmuow, na apoqnmuata. Elmikni’kewey ujit MIC na alsutmi’tiss Handicraft Branch kɨpnno’lewaq province’k aqq Indian Affairs ta’n tujiw suliewey kiskattek. Pasna ta’n ketu’-tl-klu’lk ta’n ketu’ tla’taqatijik ujit ta’n teli-ksmnmi’tij L’nueye’l militaqnn aqq ta’n teli-l’nuo’ltimk, na mu majulkwatmi’tikw aqalasie’we’k militeketa’tijik aqq kɨpnno’lewe’l weja’tekemk 1950ekk.

Kaqia’q World War II, L’nu’k kwilmi’tiss newte’ tleyuksinew aqq matnaqkatmi’tiss maskunmnew wrightsmual ta’n amujpa iknmujik lamikuomk aqq kujmuk Indian Act. Telta’simkɨss to’q “Pem-kaqiejik L’nu’k” na me’ teliaqsɨpp pasna unjaqa pem-jikla’siksɨpp 1960ek.  Newte’ kpitn, na Kanataewa’kik na ki’kaji-aqalasie’wa’la’tiji L’nu’k aqalasie’we’katikk. App ktɨk kpitn, kɨpnno’lewuti’l pipanima’tiji l’nui-amalkewanew aqalasie’wk me’ na wlaptɨtaq aqq me’ puattaq. Ta’n tel-mawo’tasikl a’tukwaqnn aqq militaqnn ujit maskwa’tunew ktɨkl ta’n tel-maw-lukutijik aqalasi’ewk puni-l’nuo’ltinew l’nu’k nike’ kesatmi’tij tel-lukutijik.

A’tukwemk ujit ta’n tl-maskua’tasiktn Mi’kmawey Kejitasikewey

Ta’n mesnkui’tij wla mawte’mi’titl militaqnn ujit MIC kisitaqnn (mu ta’n teli-wltek) na to’q aknutmaqnn ujit ta’n wejiaq militaqn aqq ta’n koqowey iknmatk ujit ta’n telitasik militaqn. Big Cove/L’sipuktuk na melkiknaq ujit ta’n tewji-klu’sultijik natawiteka’tijik aqq a’tukuete’wjɨk, aqq MIC me’ aji-tl-nmitasik stike’ mimajuaqney lukowaqn ta’n kelu’lkɨp amkswesewek toqosɨp seyoqiaqsɨpp. Wla eliaq ta’n kisi-tliaqsɨpnek ki’s sa’q ta’n tujiw l’nu’k eto’qi-lukutisnik ujit ta’n wl-mimajultitaq.12 Ujit kɨpnno’lewe’l, etuk jel MIC wije’tkɨss ta’n elwi’tmasiksɨpp ujit mimajuaqn aqq mu telianuksɨpp. Aqq, ujit Mi’kmaq Big Cove/L’sipuktukewaq, kelu’kɨss ta’n koqowey kisi-kina’masimk aqq maw-lukutijik we’kaw kaqia’q. Kelnmi’titl mikuite’taqnn, aqq wtlukowaqnmuow na wiaqtekl Mi’kmaqwe’l a’tukwaqnn, ta’n teli-l’nuo’ltimkɨss ki’s sa’q, aqq kejitasik ta’n mu mimajuinu’k ta’n wikultijik maqamikek aqq saqwaniktuk.

Je me’ aqq ta’n teli-klu’lk militaqnn aqq napui’kaqnn ujit MIC, a’tukwaqnn na maw-kepme’kl ujit ta’n koqowe’l kisitasikl aqq wejiaql militaqnewo’kuomk. A’tukwaqnn na tewiaq ta’n Wabanaki teli-ksite’tmi’titl wtkina’matimkewe’ymual aqq ta’n telaptmi’tij wskwitqamu, aqq kisi-wiaqa’lsultitaq ta’n koqowey kisi-tliaq ta’n tujiw MIC kelu’lkek aqq mu kelu’ktnukwek. Aman Sium aqq Eric Ritskes teluejik:

L’nueye’l aknutmaqnn na api-wsua’tu’tij ta’n teli-l’nuo’ltimk, l’nueye’l alsusimkewe’l, l’nueye’l a’tukwemkewe’l… elukwek ujit jikla’tunew aqalasie’wuti, aqq ma’w elo’tasik koqowey piluey – kejitasik wla tapu’kl kisitasikl na ma’ tlianukw l’miaq siawita’mk; l’miaq skmatasik seyoqa’tasiktn aqalasie’wey ke’s mu ankita’suatasmɨk ilitasiktn l’nueye’l aqq ejikla’sultimk aqalasie’wey, ne’kaw awsam-letewultitesnuk. L’nueye’l a’tukwaqnn na melkiknaql, wjɨpeskiknaq aqq teliaqewuti.

MIC lukowinu Samuel Augustine aqq Saqamaw Anthony Francis na toqi-lukwesnik ujit ta’n tel-mawo’tu’titl Mi’kmawe’l a’tukwaqnn aqq sa’se’wi’kmi’titl aqalasie’wiktuk. Amsweseweyek na to’q MIC lukowinu’k l’tunew wi’katiknn ujit ta’n pukwelkl l’nueye’l a’tukwaqnn.  L’sipuktukewaq mimajuinu’k telta’sultisnik me’ klu’lktɨtew awnaqa nekmowkw wi’kmi’tij wla a’tukwaqnn aqq ta katu se’kewaq tla’tunew.

Edward A. Eagles, espi-kina’muejit Acadia University, na melki-lukwess ujit ta’n tel-mawo’toq, kekina’masit, aqq maskwa’toql Mi’kmawe’l a’tukwaqnn ujit nekm ta’n tel-lukwet ujit National Museum of Kanata. Eagles ketu’ mnwi’kɨksɨpnn a’tukwaqnn 1963ek L’sipuktuk. Amskwes pekisinkek, welteskuasnn John Simonal, ta’n welte’tk ta’n teli-aknutmuasn, Pasna app apaji-pkisinkek, Simon na mu to’q nuku’ ketu’ aknutmukw, teluet to’q mu nuku’ kekkunmukw ta’n koqowey aknuttew. Eagles ewi’kmuatl wtalsusiteml, Dr. Ivan Crowell, na telimasnn apankɨtuanew a’tukwetewinu’l 60¢ ujit ta’n teli-aknutmuelij.  Eagles naji-tlimatl Simonal, na tujiw aknutmuatl. App, mu ketu’ tl-lukwek ktɨk na’kwek tela’tekek awsami-anapankɨtut aqq jijuaqa piluey wen wtapeksitew wla wta’tukwaqnn. Michael Francis na welta’siss ta’n Eagles aqq museum ketu’ kji’tu’tij Mi’kmawaq ta’n telo’ltijik, mu l’nue’katikewaq welita’suala’tikwi aqalasie’wk ujit ta’n koqowey kekkunmi’tij. Je tlia’ wiaqtaqpij Crowell, mu iknmua’tikul Eaglesal a’tukwaqnn we’kaw telimutek nekmowkw alsutmi’titl.  Jipasultisnik jijuaq na’tuen, kisna se’keweyo’kuom, na wi’kɨtaq aqq wji-milesultitaq wsua’tu’tij aknutmaqnn. Mu tali-wlte’tmukw Saqamaw Francis, aqq teluet amujpa ankweywaji ta’n telita’sultilij wmimajuinu’mk.

Telita’suatasik a’tukwemk stike’ theory aqq methodology, Saqamaw David Walkem aqq mimajuinu’k Cook’s Ferry Nlaka’pamux First Nation, British Columbia telita’sit “ta’n koqowey maw-kepme’k ujit ta’n teli-l’nu’ltimk na ntli’suti aqq nta’tukwaqnminal. A’tukwemkel stike’ ninen, a’tukwemkl na tel-kina’masultimk ta’n koqowey ki’s-kisi-tliaqɨp aqq wkina’maqnmual kmimajuinu’minaq. L’miaq mu tenukw a’tukwaqnn, amujpa lita’sualaten ktɨkik mimajuinu’k ujit ilkwenuksinen aqq ujit ta’n koqowey kejitasik ta’n kis-tliaqsɨpp.”

L’sipuktuk 1920ekk we’kaw 1930ekk, Michael Francis wejikwet jiksɨtuatl wmi’ta’taeml a’tukwelitl ujit “jenu’k aqq taqtaloqq aqq puowine’skuaq aqq Kisu’lk.” Pasɨk nekmowey kekkunmi’tiss wejkwikuti’titek.  Teli-nsɨtasiksɨpp na to’q pasɨk na kekkunmasiksɨpp, pasna pukwelk etek ta’n weji-kina’masimk aqq mimajultimk. Wla na etekl ujit ta’n amujpa tela’tekemk, ta’n tel-klu’lk aqq ta’n kisi-tliaqsɨpnek ki’s sa’q wla wskwitqamu’kk. A’tukwemk na kepme’k ujit kekina’masimk aqq kekina’muemk. Etlewistu’timk, a’tukwemk na kepme’k ta’n teli-l’nuo’ltimk aqq l’nue’kati’l aqq ta’n telaptmk wskwitqamu ujit nekmowkw.  Judy Iseke newte’ telta’sit na to’q a’tukwaqn kejitasik ta’n wen koqowey kisi-saputa’sij aqq kepmita’suatkl ta’n teleyatultimk aqq telimtultimkl kina’masimkewe’l. A’tukwemk na tel-lukwek stike’ kitk kisi-nmitu’n aqq mikuite’tmn ta’n koqowey ki’s kisi-tliaq, aqq ta’n tel-jiksɨtasik a’tukwaqn ujit ta’n me’ tl-nenasultiten. A’tukwaqn, stike’ ntli’suti, na teluaq na’t koqowey ujit kinu ta’n wenulti’kw – kina’matimkewe’l, weji-kina’masimk, kinua’taqn ujit ta’n ma’ wla’sinukw, ta’n kisi-ila’tutew wen koqowey wtinnink, aqq kisi-tl-amalita’simkewey. Nemitoq to’q ta’n tujiw aqalasie’wa’luksi’kw na kisa’luksi’kw ila’lsultinew, aqq ktaknutmaqnminal kisi-apoqnmuektɨtal apji-mawika’luksi’kw. Klapis, ta’n tel-nenuksi’kw aqq ki’s sa’q kisi-tliaqsɨpp na nastekl a’tukwaqniktuk. Iseke teluet:

A’tukwemkl, na kisi-wenewitesk ta’n sɨpo’s wenewin. A’tukwaqniktuk na teluemk ta’n wenewin, ta’n wejien, ta’n koqowey nestasik, aqq ta’n koqowey weji-tleyawin, ika’lsulti’kw aqq ta’n tel-lukuti’kw wskwitqamukk. A’tukwemk aqq ta’n teli-l’nuimk, na wiaqtaqpulti’kw ta’n telo’ltijik mimajuinu’k, ta’n teli-l’nuimk, l’nue’kati, kikmanaq, aqq ta’n teli-l’nuo’ltimk, aqq na’te’l na weji-kisitu’k piley a’tukwaqn ujit msɨt koqowey wiaqtaqpulti’kw. Je tlia’ kta’tukwaqnminal na kekina’muekl kisna nemitmk aqq teluekek stike’ kekina’muemkewey kisna l’nue’mkewey aqq kekkunmn jijaqamijuey, a’tukwaqnn na kepme’kl
ujit ta’n teli-l’nuo’ltimk.

MIC kisiteket Michael Francis, Stephen Dedam, Michael Dedam, aqq Vincent Barlow telua’tijik to’q elmikikni’kewaq mimajuinu’k, Wabanaki mimajuinu’k, na kisi-weketutaq a’tukwaqnn ta’n eweketasikɨpnn ujit wmilitaqnmual. A’tukwemk na me’ kisa’luek me’ wji-nenasin, jijaqamij, jijaqmijewe’kati, l’nue’kati, ta’n teli-l’nuo’ltimk, ta’n teleyatultimk, aqq ta’wenin (ta’n tujiw a’tukwaqnn aknutasimkl aqq nestasikl l’nuiktuk). Stike’ ntli’suti aqq militaqnn, a’tukwaqnn kisi-apoqnmuksitesnuk ujit apaji-ila’sin kisna apat-pukua’lsin ta’n tett etli-aqalasie’wultimk.

Ujit ni’n, mu eweketu myth aqq legend ta’n tujiw wesku’tasik a’tukwaqnn aqq ta’n kisi-tliaqsɨpp ki’s sa’q tela’tekek klusuaqnn pema’tu’tij koqowey ta’n mu telianukw, ki’kataknutasik, maw-klu’lk to’q koqowey, aqq/kisna o’pli-wsua’tasik teliaqewey. Pana wen tlta’siss to’q a’tukwaqnn kaqi’sk weskumujik wenik ta’n mu mimajuinuikw kisna kisite’tasit, ta’n eymu’tijik kji-skɨte’kmujk kisna mu kisi-tlianukw.  Kisiku Edward Perley pipanimip mu tl-wi’tmnew stike’ “myth kisna fiction”. Kisi-kina’muip amujpa ne’kaw teli-ankita’suatmu’kl kta’tukwaqnminal stike’ ta’n ki’s sa’q telo’ltimkɨp. Wabanakie’l l’nueye’l stike’ pilue’l l’nue’kati’l, a’tukwaqnn aqq ta’n aknutasikl ki’s sa’q teliaqewe’l na to’q pana newte’ stike’ teliaqewe’l, ta’n nemitasik ta’n koqowey kepme’k, kekina’maqnn, aqq ta’n tel-nmitmk wskwitqamu.

Aqalasie’we’l klusuaqnn myth aqq legend mu tetpi-klu’lktnukl ujit l’nueye’l a’tukwaqnn ta’n teluaql aqq ta’n teli-nsɨtasikl. Ejela’taqn, ki’s l’nu’k amujpa eweketu’titl aqalasie’we’l klusuaqnn ktu’-aknutk ujit ta’n teli-l’nuo’ltimk. Na to’q, kepme’q ta’n tel-weketasikl a’tukwaqnn ujit ta’n tel-kina’masimk aqq kesita’sualujik kisiku’-mimajuinue’l kina’matimkewe’l ta’n apoqnmuksi’kw ta’n teli-kji’taqati’kw.

Stike’ to’q, Klu’skap, telui’tut “kelu’sit ji’nm,” ta’n wen kaqi’sk ki’s sa’q ewi’tut ujit Wabanaki Oral History. Ne’kaw eyk mawi-amskweseweyek aqq ta’n tujiw wskwitqamu kisitasikek. Wla a’tukwaqnn na mu na pasɨk a’tukwaqn ta’n tel-nmitu’tij aqalasie’wk. Mawki’k ujit ta’n tel-l’nuo’ltimk aqq ta’n ki’s sa’q teliaqɨpp wla kmɨtkinuk.

Pukwelk a’tukwaqn ta’n kis-aknutkl aqq ewi’kɨkl Michael Francis 1960ekk na neyita’ql app, je we’kaw Little People’l (Puklatmu’jk). Francis pukwelkik kisiasnik napui’kasijik ila’skuk, elaqpo’tasikewe’l, aqq je we’kaw aqalasie’wey eptaqnk ujit wla ewi’kasik eweketasik:

The Little People, telui’tujik Puklatmu’jk, kepme’k ujit ta’n telo’ltijik Mi’kmawaq. Pukwelk ta’n koqowey weji-kina’muksiekik, je we’kaw ta’n telitasikl kwitnn, majjoqtaliknk, aqq wikuo’ml. aqq je ma’w, elkwenuksiekik ta’n etl-klu’lk ta’n etli-ktantekemk aqq etl-kwitamemk, ta’n tett kmimajuinminaq ki’s sa’q wikultijik kaskimtlnaqnepunqɨkl. Pasna, Puklatmu’jk ne’kaw puatmi’tij naqtmuksinew na’t koqowe’ji’j ta’n tujiw nkwitnminal saputa’sik ta’n tett eymu’tijik telui’tasik Little People’s Point. L’miaq mu tla’tekwn, kisa’ttaq metuikiskɨktn ta’n eymu’tiek kisna winjikl pewamkl ta’n tujiw wen nepat. Kiskuk Mi’kmawaq na maw-kepmɨte’lma’tij

Samqwaniktukewe’k wi’sisk na pekopita’jik ekel ta’n kisiajik Michael Francis ila’skuk aqq a’tukwaqniktuk. Stike’, A’tukwaqn ujit Wsuekaw napui’kikn epijik tapusijik jipaqpijik samqwaniktukewe’k wi’sisk, kataw aqq jakej etlintijik. Ta’n telintijik na kisa’la’titl Peticodiac River siskuapuilitl wsuekawal. Wla militaqney napui’kikn na pkumanamu’k uttejk, wape’kl piptukwakikl aqq pittaql stoqnamu’kl telamukwa’tasik na teltek to’q eykik lame’k samqwaniktuk, aqq a’tukwaqn wiaqtek na tel-nmitmk matnaqkewaqn:

Klu’skap eykek, na samqwan na saputiamu’ksɨpp aqq waqamapua’qsɨpp. We’kaw kinamuksit Kataw nisatijiet sipuiktuk aqq kaqi-latijimaji nme’jk aqq waqamapu salawapuiktuk. Mikjikj telimatl Klu’skapal ta’n koqowey ta’n mu welianukw. Klu’skap melkiknewa’latl Jakejal, meskilkewa’sit aqq melkiknewa’sit aqq ujit ta’n tl-matnatal winsilitl Katawal. Ta’n teli-pkijintijik na kaqi-sisku’teskawejik aqq tku’k knekk sipuiktuk elijuik we’kaw kisi-ne’po’tek Kataw. Aqq me’ kiskuk Klu’skap Bay aqq siskuapuik sipu, ta’n etl-pqajuikk, na matnaqkewaqn nemitasik ta’pu te’s newtikiskɨk.

Mi’kmawey wjijaqamijuey aqq ta’n tel-nmitmk wskwitqamu kisi-nsɨtmi’tij ujit Katawal. Kataw na kepmite’lmut wjijaqamijuey mimajit aqq ma’w kelu’lk wejiaq mijjipjewey aqq npisun. L’nueye’l a’tukwaqniktuk, wla wi’sis na to’q stike’ Klu’skap kisi-iknmuj kepme’k ujit ta’n teli-klu’lk ktantekewaqn kisna nme’jukwe’kemk. Kataq na napui’kasijik na nemu’snik petroglyph iconography Kejimikujik National Park Nova Scotia. Francis wnapui’kiknmk, jakej na paskina’latl katawal aqq kespu’tuatl. Wla paskina’tasit kataw na telika’sit stike’ ta’n teltek Wabanaki Double-Curve.

MIC visual language na me’ e’wtaqq paqjuikewe’l aqq me’ pukwelamu’kewe’l, ta’n me’ sa’qewe’ji’jk napui’kiknn stike’ to’q wejiaql ta’n telitasikl southwestern geometric militaqnn napui’kasikl, stike’ ta’n wejiaql Diné (Navajo) Nation. Navajoe’k elisknualujik me’ katu nenasijik, me’ pem-we’ju’jik Indian handicraft market Anglo-American West we’kaw 1890ekk. Wnapui’kiknmual na wi’sisk, sisipk, jijaqamijuey, alasutmamkewey, wskwitqamuey koqowey, aqq ta’n tel-mimajimk. Ta’n tel-nesikkl aqq ma’mun-milikkl na melkiknewa’toq ta’n teli-wlikk aqq ta’n teli-wlamu’k kisitasik. Ta’n te’sɨk koqowey Diné designs aqq napui’kiknn na kesmnmi’tij trading-post system, aqq ne’wt Dinéewey eliskinualujik piskwa’la’titek ta’n tett me’ espi-apoqnmuaten, wla wkisitaqnmual na kemutmujik aqq eltasijik matuitaqne’k eliskinualujik na ne’kaw eltasijik. Ta’n tel-pm-nenasik wla Dinéey napui’kikn, tlta’siss wen MIC natawiteka’tijik ikanita’snik ujit geometric iconography me’ na tl-nmitasiktɨten stike’ “Indianness” 1960eke’l.

Southwestern L’nuey iconography na me’ naqamasi-nenasik me’ amskweseweyek MIC hasti-note ila’skukiktuk. Toq katu wla me’ atki’k Wabanaki wmilitaqnmuow, telui’tasik Double Curve, na kekinua’tekek ta’n teltek ujit wejku’waql Puklatmu’je’l a’tukwaqnn. Wabanakie’l militaqnmuow na etekl tapu’kl amnikkl aqq wiaqtekl nipiewikkl, kaqis’k nemitmkl wayo’pskul nasitasikl Wabanakiey milamu’kl atla’weknn aqq l’nueye’l militaqnmuaq kisna nasi-wi’kasik maskwio’qiktuk aqq kwitniktuk. Wla astu’tekl newte’ telikkl Double Curvesl na ujit Wabanakiey ta’n teli-kji’tasik ta’n wejiaq. Etekl astu’tekl newte’ telikkl na kejitasik aqq weji-nenasik kɨpnno’lewey aqq jijaqamijuey. Ktɨkl etekl ujit malie’wimkewe’l, wikmaqewe’l, l’nue’kati’l, aqq ta’n telo’tmkl nikwenasikl, samqwan, aqq maqamikew. Je aqq etekl ujit ta’n weji-mimajit mimajuinu weja’tekemk wskwitqamuitek aqq apaja’sik wkwijk ta’n tujiw nepk. Ma’muni-apaja’sik ki’s sa’qewey ta’n tel-apaji-weketasik ujit L’nueye’k militaqatijik aqq napui’kika’tijik ta’n tleyawultijik, pasna nemitasik ta’n tujiw mu eweketasinukl ujit MICey lukowaqniktuk. Wla ta’n mu l’nim eweketasinukl wayo’pskul kisna nasi-wi’kasik astu’tekl newte’ telikkl na to’q etuk jel tela’tekek nike’ etek technology, stike’ ta’n telitasik mtapsun aqq ta’n weja’tmk mtapsun. Kɨpnno’lewaq aqq alasutuo’kuoml naqa’tu’tisnn L’nueye’l tetpiaqewe’l weja’tekemkek newtiska’q je peskunatek kaskimtlnaqnewipunqɨkek we’kaw miawi-tapuiska’q kaskimtlnaqnewipunqɨkek, na pem-jikla’sik ta’n tel-weketasik tetpiaqewey mtapsun aqq sa’se’wa’tasik Indian handicraft etlankuamkewe’l. Kaqia’q 1900ekk, ta’n tujiw netui’sketasik wayo’pskule’l astu’tekl newte’ telikkl kisitasikewe’l na mu nuku’ kisi-apankɨtmu’tikul wtettuaqnmual. We’kaw poqji-ika’qek tapuiska’q kaskimtlnaqnewipunqɨkek, na eltasikl wiskoqe’l likpniknn na mawi-amskwesewey wejiaq wsulieweymuow ujit Wabanaki militaqatijik, ujit kikju tleyawultijik nujo’tmi’titl wmaqamikemual aqq sa’se’wultite’wjɨk nuto’ltisnik wiskoqe’l likpniknn ujit tapatatk aqq wenju’su’nl meknasikl. Na tujiw, ta’n telitasikl likpniknn na nike’ me’ kepme’k aqq ta’n teli-wayopskule’ka’timkewe’l me’ na te’pɨmi’tin ta’n tel-mimaju’ltimk.

Puklatmu’jey hasti-note ila’skukiktuk, Michael Francis na eweketoqsɨpnn tapu’kl amnikkewe’l. Tapu’kl amnikkl ta’n miawe’k telikk stike’ nesikkewey; ujit wla, na telikk stike’ wikuo’mji’j. Miawe’k ta’n telikk teltek stike’ to’q alasutmaqniktuk, mittulkkopimk aqq toqtekl wpitnual. Wi’sisk aqq kmu’jk na napui’kasikl astu’tekl stike’ plu’jaqamatiktuk etekel. Kaqi’sk mu mimajinukw, kejitaqn, aqq tetpaqtek, pasna ta’n tett wejiaq na to’q elue’wiaq, mimajik, aqq msɨt koqowey alikwek.

MICe’k E’pijik

Ta’n telki’k MICey etlewistasikewey na ujit Michael Francis, Stephen Dedam, Michael Dedam, aqq Vincent Barlow wmilitaqnmual. Ewla’laten e’pijik l’miaq mu wiaqi-wi’tamɨk ta’n kisi-apoqnmatmi’tit MICey kepme’ktn. Ke’s mu poqji-wi’kmuanek u’t, ekitmap Sherry Farrell Racettes wtui’katikn teluisik I Call Their Names in Resistance: Writing Aboriginal Women in Canadian Art History 1880-1970, na kisa’lik pipankesin, “Tami eymu’tijik u’t e’pijik MICiktuk a’tukwaqn?”

Racette nemitoq ta’n tel-nmu’jik L’nui’skuaq stike’ militaqatijik na matnukui’tit “faceless” categories of “craft” aqq “ethnographic material culture” ta’n tett etl-militaqatijik. L’nui’skuaq militaqatijik na kaqi’sk mu wiaqi-wi’tamɨkik kisitaqatijik, aqq mu jiksɨtmuamukik ji’nmuiktuk. MICe’k ji’nmuk na to’q nuji-militaqatijik aqq etl-nmu’jik mimajuinuiktuk. MICe’k e’pijik na mu tel-wsua’lamuksɨpnik stike’ to’q militaqatijik awnaqa me’ telita’sualujik stike’ nuji-apoqnmua’tijik ujit militaqnewo’kuomk. Suel stike’ ta’n tel-lukwet Irene Long (elukowatl Handicraft Branch – nikano’tk MICewey, nuji-kina’muet, aqq nujo’tkl wi’katiknn) mu tal-nmiammɨk l’miaq toqpi’tij Dr. Crowellal. Ne’kaw mil-pipanimut aqq pipanimut ta’n tel-lukwet MIC, pasna ujit Long, ta’n wikit l’nue’katik, na uttejk ewi’itut ta’n etli-apsiwi’kasik ta’n tett MIC etli-ikana’sik.

Na toqosɨp, na kisi-jikla’tuaten Mi’kmawi’skuaq ta’n etl-lukutijik MIC etlitu’titl hasti-notes ila’skuk kisi-tlueten mila’taqatijik aqq mu ketu’ wla’suatmi’tikw aqalasie’wey militaqnnn etlankwetasikl. Mi’kmawi’skuaq etl-lukowa’titl MICal na nespiw eltu’titl weltekewe’l kna’taqne’l naskɨmkewe’l, l’nu’pisimkewey mtapsun, aqq wisawo’que’l militaqnn; nujo’tmi’titl silkscreen printsl; aqq wpitniktuk mawpileka’tijik. Kaqi’sk Wtlukowaqnmuow aqq ta’n teli-anko’tmujik wnjanuaq na mu wel-lukwenukw, na ekel amujpa weji-lukutijik wikuaq.

2019ekk, elatijimkutiekɨpp L’sipuktuk naji-wlteskaqɨt Jane Dedam (wijikɨtultijik Michael aqq Stephen Dedam aqq Eva Milliea, aqq wo’kmal Michael Francisal). Wesua’toqsɨpp mawi-amskwesewey kina’matimk ta’n tujiw kisi-mawita’mkek L’sipuktuk aqq poqji-lukowasnik MIC sta’tewikek. MIC sta’tewikek, na newtiska’q je ne’wt te’sisnik elukutijik. Nekm weji-sta’tewiss nujitoql weltekewe’l kna’taqne’l naskɨmkewe’l aqq wisawo’que’l militaqnn, toqosɨp poqji-pe’ntewit aqq napui’kiket. Kesatkɨsnn kina’matimkl aqq telta’siss wel-lukutijik aqq weljewiaq. Mu pekije’nukw, na ejiklika’tasikl weltekewe’l kna’taqne’l naskɨmkewe’l me’ na kisi-siawa’tasitaq hasti-notes ila’skuk, ta’n Dedam kisi-apoqnmuess. Teluess Eva aqq Elizabeth Milliea na temsa’tijik stencɨlk me’ na kisi-wpitnitasiten silkscreensɨk. Toqosɨp toqikwatmi’tij pe’nt ujit ta’n tel-milamu’kl ila’skukiktuk. Dedam teluess nekm eltoqsɨpnn munti’ji’jl atla’wekne’l ujit ta’n pija’laten ila’skuk, eli’sɨkl pituimtlnaqn te’sɨkl aqq silksreenewa’toql militaqnn. Iknmuss tliteken wikuaq me’ na nespiw kisi-ankweywata wnjank. Jane Dedam ta’n kisi-tl-lukwet MIC na nemitasiksɨpp. Ta’n kisi-tl-lukwess MIC na apoqnmatkɨss l’nue’katie’l a’tukwaqnn peykwi-wskwitqamukk.

Naqtmn Knenuita’suaqnm

Wla a’tukwaqn ujit MIC na awtiksɨpp tela’tekek mu na pasɨk L’sipuktuk wejianukw, pasna msɨt Wabanakik. Nike’ kisiku’-mimajuinu’k, me’ eymu’tijik MICew’ek militaqatijik wikultijik L’sipuktuk. Wjanuaq etuk jel pasɨk ijka’ kejitu’tij wla a’tukwaqn, pasna kaqi-kji’tasik na kisi-siawa’siktɨtew ujit elmikni’kewaq. L’nue’kati na ki’s welo’ltijki ujit ta’n teli-nta’-natawiteka’tijik, pasna ta’n tujiw mil-pipanimutek Stephen Dedam ujit CBC, “koqowey pualjik nutqo’ltite’wjɨk natawiteka’tijik ta’n koqowey wja’tutaq kmilitaqniktuk l’miaq nmitu’tij?” Teluess, “Pana’tuk kunjewal aqq kkamulamunual. Na nekmewey newte’jk mu kisi-seyoqa’tu’tiksɨpp. Mu seyoqa’tu’tiksɨpp wunji aqq wtinnin. Ketu’ tla’taqatipnik, pasna melki-klnmap ta’n koqowey ni’newey… Aqq me’ wla eym.”

Ujit Wolastoqey militeket aqq nuji-anko’teket, welta’suatm MICe’k militaqatijik ujit ta’n koqowey kisi-iknmatmi’tij L’nue’katie’l militaqnn Wabanaki’k. Ta’n tujiw ilaknutmasik a’tukwaqn, wliatew weketasik ujit ewi’kasik ta’n kisi-tliaq militekemkewey ujit New Brunswick aqq ujit ewi’kasik ta’n kisi-tliaq L’sipuktuk. MIC ta’n kisi-ika’tu’tij wtuisunmuow kaqi-peykwi-wskwitqamuk na ma’w nekmewey ewi’kasik ta’n kisi-tliaq. Nike’ na amuj ew’kasikl me’ a’tukwaqnn, pe’ntewa’tasikl, amalkewaqn, aqq pipukwaqne’l ta’n me’ siaw-klnɨtesnuk ta’n teli-a’tukwemk. Militekemkewey na kis-tla’tekektɨtew ujit kinu. Apoqnmuksi’kw ujit kejitaqnn, ewi’kasikl ta’n kisi-tliaq, tetpiaqewe’l, tplu’taqnn, aqq l’nui’suti’l. Etuk jel MICewe’k militaqatijik na kejitu’tiss na naqtɨtaq wla ta’n kisi-tliaq, aqq suel msɨt wen na pasɨk etl-lukutisnik ujit wmimajuaqnmuow. Metue’k mu ewlitmn ta’n tujiw MIC pem-kaqa’tu’titek wtlukowaqnmuow tela’tekek contradiction to’q ujit L’nuey militaqnn aqq ta’n teli-l’nuo’ltimk 1960ekk Kanata na pemi-kepmite’tasiksɨpp ke’s mu welianukw, L’nueye’l residential sku’lɨl aqq Sixties Scoops na me’ eteksɨpnn. MIC lukowinu’k eymu’tisnik, ijka’, stike’ kɨpnno’lewaq kwilmi’tij ta’n tl-jikla’tutaq ta’n koqowey kisi-wnaqa’tasik aqq wsua’tunew. Pasna, ma’ kisi-mnwi’kasinukw ujit ta’n teli-i’mu’tijik L’nueye’k militaqatijik etli-ktu’-mimajultijik ujit wmilitaqnmuow aqq mimajuinu’k ta’n mu welita’suala’tikwi l’nu’k.

Mu kisi-naqanusiw ta’n teli-wlta’suatm wla ewi’kasik ta’n kisi-tliaq Mi’kmaq Indian Craftsmen ta’n telita’sualut Wabanakiey mimajuinu aqq militaqatijik, ta’n ketu’-tla’taqatijik Mi’kmaq L’sipuktuk aqq federal/provincial kɨpnno’lewaq ta’n kitk kisi-aknutasikl na naqtmuik pipanikesimkewe’l aqq ta’n tel-nmitasimkewe’l. A’sɨkm wla ewi’kikn welo’tm aqq kesatm tela’tekek L’sipuktuk na kepmite’tm nkamulamunk. L’sipuktuk aqq Tobique na mawki’kl Mi’kmawe’l aqq Wolastoqewe’l l’nue’kati’l New Brunswick. Tlta’sikk na mimajuinuiktuk, kɨpnno’lewiktuk, aqq toqi-lukutikl l’nue’kati’l, na ma’ kisi-tepkisa’tasinukl.

Nemituap ta’n tewji-msɨki’ktɨtew wla lukowaqn nemitaqek Starlit Simon ta’n tela’sit wta’fɨsmk. Wla a’tukwaqn awtik tela’tekek siawa’sik l’nue’katie’k mimajuinu’k, wikmaqewal, aqq mikuite’taqnmual. Ta’n teli-ksite’tasikl aqq ta’n tel-nmitu’tij wskwitqamu nastek MIC militaqniktuk na me’ kikja’suatmi’tij jijaqmijuey aqq ta’n tel-mimajuinu’lti’tij. Nemituap ksi-wlta’suaqn aqq ta’n tel-ku’knm nikmaqewey aqq ewi’kasik ta’n kisi-tliaq apaja’sik ni’nekk. Ankaptasik ta’n ki’s kisi-tliaq wla kmɨtkinu na nuta’q lukowaqn apaji-ilitasik ta’n telo’ltimk. Ta’n Wabanakie’k mimajuinu’k welteskatulti’titek, pukwelk ta’n teli-l’nuo’ltimk na kis-nsɨtasik kisna ejikliwsultijik ta’n teli-ankweyasultitaq. Pasna, apaja’siktɨtew, stike’ ta’n ne’kaw sɨpo’s tliaqtn.