Mi’kmawe’k L’nu’k ta’n Natawiteka’tijik

Pe’l kijka’ 1960ekk, tel-pmiaqɨpp natawitekemkewey sa’se’wa’sikɨpp wla Atlantic Kanata. Mu ankaptasiktnukɨpp Saint John aqq aljaqameknkewe’k stike’ Miller Brittain (912–1968), Jack Humphrey (1901–1967), aqq Fred Ross (1927–2014). Mu ankamamukpnikw Mount Allison University Sackvillek ta’n Alex Colville (1920–2013) atel kisi-naqtekɨpp wtlukowaqn me’ na kisi- aljaqmeknkewitew ne’kaw, aqq ta’n Lawren P. Harris (1910–1994) etl-tetapua’toqɨpp ta’n tl-wekettaqq kitk amalamuksijik peyta’jik ewi’kasijik. Me’ mna’q ika’qtnukɨpp ta’n piley Confederation Centre of the Arts Charlottetownk, kisna ta’n tett etl-lukwepnikk Christopher (1935–2022) aqq Mary Pratt (1935–2018) Salmonierk, Newfoundland. Ke’sk na katu ki’s me’ kesikaw nenupnikk ujit ta’n tel-kuija’lɨsk natawitekemkewey maqamikew wla wjipenuk Kanata, eymu’tipnikk ta’n mu kejiamukupnikk wla natawiteka’tijik tetuji wiska’sikekk jiptuk tluekk miawitpa’q. Wla ta’n natawiteka’tijik, ketl, teli-ksalsultijik maw-lukutimk ta’n tl-lukuttaqq ujit piltu’tek natawitekemkewey ta’n kesikaw wnaqiaqɨpp miawi-1960sekk – (tujiw tel-nenasikɨpp stike’ Big Cove), l’nue’kati Kent County, New Brunswick.

Teluisultipnik “Mi’kmawe’k L’nu’k Natawiteka’tijik.” Nekmowkw amskwesewe’k kejikawe’k l’nu’k natawitekemkewaqq wla wjipenuk Kanata aqq ankmi-nenupnikk aqq majulkualupnik msɨt tami wskwitqamukk miawitpa’q. Wtlukowaqnmuow wejiaqɨpp Wabanakie’l aknutmaqnn, aqq ta’n tel-nmitu’tij nekmowkw, ekel nulmɨtek, aqq kesi-piley. Ma’w je suel tl-piley New Brunswick ta’n tel-nmitasik kisna l’nuey kina’masuti, pa’qalayuo’qnikɨpp tetuji-ksite’tasikɨpp wla nujitekemkewo’kuomey ta’n pekisulkui’tipp aqq mimajunkwi’tipp – tlia’ ta katu tapu’kl wetapeksikl, kaqi-e’nasikek ke’sk siaw-mimajultimk. Je me’ ta’n koqowey aji-pa’qalayuo’qn na wla ta’n u’t tel-lukutipnikk na kekina’masultipnikk aqq mu kekkunmi’tikupp espi-kina’masuti. Ta’n koqowey kekkunmi’tipp na ta’n tetuji-wli-nsutasultijik ta’n teli-amalitu’n koqowey, melkiknu’tmkewey, aqq ta’n tel-ma’muni-ktu’ naqtmi’tipp tewji-ksite’tmi’tipp ta’n teli-l’nu’ltijik aqq ta’n tel-me’kite’tmi’tipnn a’tukwaqnn aqq aknutmaqnn je me’ aji-sa’qewe’l aqq Tkesnukewey natawitekemkewey. Wla Mi’kmawe’k e’pijik aqq ji’nmuk me’kite’tmi’tipp ta’n tett wetapeksultijik, aqq msɨt nata’-l’nui’sultipnikk. Miawe’k 1962ekk aqq 1967, na weskumupnikk ta’n tett nuji-wi’kasikl kinua’tekemkewe’l weja’tekemk newte’jk pitawk we’kaw ktɨk pitawk, miaw-nasita’pnikk meski’k Indigenous art summit, ewi’tupnikk kina’matimkeweye’l wi’katiknn aqq ma’w Expo 67, aqq netui’sketu’tipni kaskimtlnaqn we’kaw pituimtlnaqn je me’ wpitnitasik ta’n nekmowkw kisite’tmi’tipnn.

Wla Mi’kmawe’k L’nu’k ta’n Natawiteka’tijik (MIC) pema’toqɨpp Ivan Crowell aqq nikana’toqɨpp Big Cove tleyawit l’nu natawitekejik teluisijik Michael Francis aqq Stephen Dedam. Uttejkewey 1962ekk, kelu’lkɨpp handicraft kekina’masimkewey kiskaja’tasikɨpp Big Cove l’nue’kati, kina’masimkewe’l ta’n ika’tasikɨpnn elaqpo’tekemk, silkscreeniktuk wejitasikl napui’kiknn, kmu’je’l militaqnn, sekwane’l militaqnn, aqq mo’qɨtekewe’l. Ikantuk 1963ekk, na MIC elia’tipni 200,000 silkscreene’k ila’skuk ujit newtipunqɨk msɨt tamiaw North America. Ankaptmi’tipp aqq koqowey piluey stike’ jilapaqawi’kasikl tuopɨti’l, elisknuatiskewe’l, elaqpo’tekemk, sekwane’l amalitaqnji’jl, qasawo’qiktuk wejitasikl, kaqapija’tasikl elsaqasiktuk, aqq we’kaw napui’siknn ewi’kasikl aqalasie’we’k eptaqnk. Eweketu’tipnn kisite’taqnn ujit semi-industrial model ujit ta’n kisitasikl, puowina’timkewey pemiaqɨpp l’nue’katiktuk. Sa’qewey kina’matimkewo’kuom piltu’-lukwasikɨpp kekina’masimkewo’kuom aqq elukwemkewo’kuom. Wla tett, newtiska’q je ta’pu Mi’kmawe’k ji’nmuk aqq e’pijik kisitu’tipp ta’n mna’q nemitasiktnukɨpp aqq pukweli-ntui’sketasikɨpp natawitekemkewey, kisite’taqn, aqq kelu’lk kisitaqnn wla Kanata. Aqq, na tel-kaqiaqɨpp stike’ ta’n teli-poqjiaqɨpp.

Klapis ta’puipunqɨk je me’ kisitaqatipnikk, ketaqita’sultipnik aqalasie’we’k kɨpnno’le’k aqq ejikla’tu’tijj suliewey apoqnmatimk (tekle’jkɨpp ta’n tujiw ankaptmn nike’), aqq etl-naqtɨmi’titekk tewji-klu’lkɨpnekk pemiaq. Wla organization mu tepi-pkiji-pemianukɨpp ujit mikuite’lmuksin. Kisna, ta’n koqowey kisitu’tipp tl-me’kite’tasin ujit ta’n tel-natawitasikk. Je sewlukwet wen ta’n te’s wesku’tmi’tij ta’n tetuji-knekk kisi-liasoq MIC l’miaq mu laqalkwi’tikw kɨpnno’lal, ta’n teliaqewey kisi-pma’siktɨsoq l’miaq mu lekeksɨpnn kɨpnno’l, je tlia’ tel-klu’lkɨpp ta’n koqowey kisitu’tipp. Elmi-awanta’suasikekk klapis uttejkewey 1960ekk meski’kl mesko’qn, pasna etek ajipjutaqn ujit ta’n teli-apaji-nmitasiktɨten aqq nenuaten wla ujit ta’n teli-klu’lkɨpp ketlewey, aqq me’kite’tasikɨpp. Wla na ta’n teli-ktlamsutasultipnikk na telitu’tipp natawitekemkewey mu jentesknukɨpp, pe’l kijka’ keska’qɨpp. Ketlewey 1960ekk New Brunswick, L’nue’l aknutmaqnn wiaqi-weketasikɨpnn weltekl kisite’taqnn aqq kelu’lkɨpp ta’n telitasik aqq weji’tu’tipp teliske’k ta’n welaptmi’tij North America, na a’sisi-me’kite’tasik. Pukwelkik me’ mimajultijik ta’n etl-lukutipnikk ujit MIC, aqq msɨt kelu’lk ta’n koqowey mikuite’tmi’tij etl-lukuti’titekk na’te’l. Ika’q nike’ apaja’tasiktnew ta’n teli-natawiteka’tipnikk aqq wtaknutmuaqnmual me’ na kjijiaten, il-nmiaten aqq nenuaten wla Kanata ujit l’nuey wetapeksultijik natawiteka’tite’wjɨk, aqq ta’n teli-l’nui’sultijik.

Ke’sk wla MIC wtaknutmuaqnmual wesku’tasikɨpnn ujit na tujiw aqq ta’n tett, weji-siawa’sik sa’q ta’n teli-natawiteka’tipnikk weja’tekemk pre-contact millinia we’kaw kiskuk. Wesku’tasik wetteskatulti’titekk Qame’kewaq al-kwiluasultite’wjɨk ta’n tetuji-natawiteka’tipnik Wabanaki nujitaqatite’wjɨk aqq ta’n tetuji-wltekɨpp ta’n koqowey kisitu’tipp. Nuji-wi’kikete’wj aqq newtewistoq Marc Lescarbot nemitoqɨpp ta’n teli-wltek lukowaqn kisitu’tipp toqo eweketasijik matuese’k kawi’k, ta’n Mi’kmawaqq eymu’tipnikk Port Royal 1606-07ekk: “Amalamu’kl eweketasikl mekwe’kl, maqtawe’kl, wape’kl, aqq pkumanamu’kl, na telamu’kl eweketu’tipnn eltaqatijik pana mimajikl wla amalamu’kl je mu tel-wlamu’ktnukupnn ta’n kekkunmu’kl telamu’kl ninen.”    1691ekk Récollett missionary Chrestian LeClerq wesku’tkɨpnn Mi’kmawaqq wikuo’mual “kna’tasikl, ta’n majulkuatasik, ma’w pituimtlnaqn ewi’kasijik sisipji’jk, tia’muk, kiwnikk, aqq kopitk, toqo e’pijik ewi’kmi’titl nekmowkw eweketu’titl aljaqamaqnn.”   Ta’n tel-kaskimtlnaqnipunqɨkl, poqji-pejita’pnik mimajuinu’k Maritimes aqq pkwateltaq L’nuey wayo’pskuley, lipkniknn, kwitnn, aqq aqɨmk
toqo pekajitasikɨpp aqq weltekɨpp.

Tetuji-wli-nenasikɨpp mu tel-piaski-sa’q na Kanata poqji-ktu’ aqalasie’walapni L’nu’k eweka’ji federale’k kɨpnno’laq, aqq ta’n telite’tmi’tipp nekmowkw Canadianey natawitekemkewey metu’tekɨpp aqq ekel katu espite’lsultipnikk. Uttejkewey newtiska’q je peskunatemkewey kaskimtlnaqnipunqɨk we’kaw kaqintultimkekk, Canadianey kɨpnno’l kaqi’sk naqa’ttaqq ta’n koqowey kisitu’tipp L’nu’k, ekel tluetew kɨpnno’l mu tal-klu’lktnukw ta’n koqowey kisitu’tij ketlsoqo, telta’sultipnikk mu kelu’lktnukw. Wla ta’n teli-istu’tek mekwa’yk wejiaq ta’n tel-maskelmujik aqq 1960ekk poqji-wli-nenupnikk L’nue’k nujiteka’tijik stike’ Bill Reid tleyawit British Columbia, Alex Janvier tleyawit Alberta, Norval Morrisseau tlayawit Ontario, aqq Shirley Bear tleyawit New Brunswick na ketlewey aqq nemitu’n. Pekija’matimk piluey telita’suaqn ujit “ketlewey ta’n tel-mikuite’tasik”, poqji-nmitasik teliaqewey ujit L’nuey wetapeksultimk aqq tel-klu’sultijik L’nu mimajuinu’k tami tett, aqq ta’n koqowey wesku’tasik na nuta’qɨpp ujit apoqnmuan kiskukewe’k L’nuk ta’n weji-mawio’majik, eweketu’tij ta’n telkuija’luek natawitekemkewey ta’n wetapeksultijik ta’n me’kite’tasik. Shirley Bear teluepp “Ma’ kisi-elsu’tmu’n ta’n teli-ktlamsɨtasin. Wla toqi-ika’tu’n kiskukewey ta’n koqowey eweketu’n ma’w ta’n koqowey sa’qewey ktinnink na teliaqewey ta’n wenik ninen.” 

Ta’n Wejiaql

Miawe’kewey-tapuiska’qewey kaskimtlnaqnipunqɨk New Brunswick metue’kɨpp ujit L’nu’k aqq L’nue’kati’l ujit ta’n tel-piltueyupnikk aqq ta’n teli-astueyupnikk ujit L’nue’kati’l wla province. Ewle’jkɨpnn wikual, piley hydroelectric kplu’taqn kisitasikɨpp Tobique ta’n kaqi-piltua’toqɨp ta’n tel-pmita’jik plamu’k, L’nu’k atel iknmupnikk 1963ekk votewin provincialey election, mu koqowey eyktnukɨpp lukowaqn pasɨk ta’n tett etl-nuta’qɨpp melki-lukowaqn aqq mu pukwela’siktnukɨpp, aqq ewli-apankɨtupnikk ujit ta’n wijey tel-lukutijik aqalasie’wk. Big Cove na mawi-ewle’jkɨpp ujit msɨt ta’n te’sɨkl L’nue’kati’l. Wiaqi-ika’tu ta’n teli-pkitawsipp L’nu na tujiw na isey ta’n teli-pkitawsipp aqalasie’w Kanata.  Wesua’tu’nl wla metue’kewe’l, Big Cove kiskaje’kɨpp nmu’ksinn federal/provincial 1960ekk.

Natawitekemkewey aqq ikatakutmk ma’w federal kɨpnno’lewey 1951 Massey Commission Report, ta’n koqowey ewi’tmi’tipp na kaqi-piltua’ttew telki’k Kanata ta’n tlqamiksultitaq ujit ikatakutmk wla wesku’tmkewey etekɨpp ta’n wesku’tasik “Indian Arts and Crafts” ta’n tewji mu nestasulti’kw aqq ta’n tewji-maskelma’tipni L’nu’k aqq wtikatakutimk ta’n eymu’tipnikk, aqq poqji mu talite’tmi’tikupnn ujit koqowey L’nu’k kisitu’tipp wla L’nue’kati’l. Ewi’kasikɨpp eweketu’tij ta’n mu teli-ankita’sultimukw nuku’, wla Massey Report kesmnmi’tipp ta’n telitasikɨpp aqq ta’n tel-welitasik (naqte’mi’tipp telue’titekk ewlitasik “mu tal-klu’lktnukw aqq pukwelitasik ujit mittukutite’wjɨk…aqq wla ‘Indian’ maskua’taqnn etlitasikl Japan”); kinlu’kuatmi’tipp L’nuey natawitekemkewey ujit ta’n tel-wlitasik, kiste’taqn amskwes nemitasik, aqq ta’n teli-nqasi-nenmi’tij koqowey piluamu’k eweketu’tij ta’n weji-kisitasik; nestasultipnikk ta’n koqowey naqankui’titew ujit mu L’nuikw Kanata mi’watmi’tij L’nuey ta’n teli-ntawiteka’tijik aqq ta’n tel-klu’lk wtlukowaqnmuow; aqq nenmi’tipp ikatakutmk aqq natawitekemkewey tel-wlamu’k nuta’q ujit ta’n tel-mawo’ltijik aqq ujit nsɨtuo’qn wleyuti L’nu’ mimajuinu’k Kanata. Wla wesku’taqney pualpni federal Indian Affairs Branch anko’tmnew aqq apoqnmuksin ta’n koqowey nuta’taqq.

Poqji-milesikɨpp aqq me’ etekɨpp ta’n tel-amali-tl-lukwetew wen 1950s aqq 1960s-ekk, poqji-ktu’-nenasikɨpp aqq mawo’tasimk ujit kelu’lk elitasik (tujiw telui’tasikɨpp “handicrafts”) kesikaw-neya’sikɨpp North America aqq je me’ ma’munjew New Brunswick. Wla federal aqq provincial kɨpnno’laqq nemitu’tipp ta’n kisi-l’tutaqq pilikan ujit natawitekemkewey aqq kelu’lk kisitaqn – ujit regional economic development aqq ujit L’nue’kati’l – kesikawi-kesmnmi’tipp ta’n kiskajo’ttaqq ta’n kisi-tl-lukuttaqq, kulaman, wijey tl-lukuttaqq stike’ I’nu’k tel-lukutipnikk Canadian Artic tetuji-ksikaw wl-lukutipnikk.

Ta’n wen kesmnɨkɨpp MIC na Dr. Ivan Crowell (1904–2003), nikan-pma’toqɨp ta’n tel-nmitasiten kelu’lk kisitaqney kaqintultimkek New Brunswick. Nekm na amskwesewa’j natawitekemkewey nuji-ilsuteket New Brunswick aqq provincial director ujit handicrafts weja’tekemk 1946 we’kaw 1969. Crowell aqq nekm kepmite’lmupp ta’n teli-alsutk eltaqa’teket, kekina’muejit aqq pewtersmith. Alsusipp na handicraft McGill University amskweseweyekk 1946ekk, me’ na kisi-alsusitew handicraft division ujit New Brunswick Department of Trade aqq Industry. Pualupp l’tunew app apaja’tunew ta’n telite’tasik aqq apaji-l’tunew kisitaqne’l (we’kaw ta’n etek utanji’jl) wla New Brunswick aqq kelu’lkl kisitaqnn. Na tujiw, Crowell melkɨpukua’toqɨpp handicraft ta’n tett weji-kina’masultiten ta’n atel kisi-tuiwsultipnikk matnakkewinu’k wpilikanmuow etekɨpp Fredericton exhibitioney maqamikew. Wla pilikan na kaqi-lakuekɨpp ta’n te’sɨk nuta’q ujit ta’n tel-kina’masultiten woodturning, loom weaving, temsasikl aqq wasoqɨta’sikl kuntall, mɨkekney lukowaqn, aqq rug hooking. 1950ekk, weji-pqotamka’toqɨpp nipkewey kekina’matimkewo’kuom Fundy National Park telui’tasikɨpp New Brunswick School of Arts and Crafts, na’te’l kaqi-pejita’pnikk ikatakutmk peji-mittukutite’wjɨk ke’sk nipk weja’tekemk 1950s aqq 1960s. Nekm ma’w melkɨpukua’toqɨpp New Brunswick Handicraft School nike’ tel-nenasik New Brunswick College of Craft and Design, Frederictonk, na’te’l etli-alsusipp je me’ newtiska’q je ta’puipunqɨkl. 1973ekk, ika’lupp psɨtkun ujit Order of Kanata ta’n tujiw pekisitoqɨpp handicrafts msɨt tami New Brunswick.

Wenaqiaqɨpp mawio’mi 1961ekk ujit MIC. Crowell aqq Saqamaw tujiw ujit Big Cove Anthony Francis aqq F.B. McKinnon, weji-lukuepp Miramichi, Regional Supervisor ujit Indian Affairs, me’ na kisi-wsku’taqq “L’nu’k lukutinew handicraft L’nue’katiktuk.” Crowell peji-mikuite’tk:

Tetuji-wli-ankamkukɨpp je pekisinkɨpnik kitk peji-wsku’tmi’tipp ni’nekk tela’tekek ni’n Provincial Director of Handicrafts. Kisite’tmekɨpp aqq mawi-aknutma’tiekɨpp tel-kina’masiktɨten L’nue’katiktuk me’ na kisi-we’jiatesnen ta’n wenik klu’sultitaq. Mu pekije’nukw we’ji’kɨtjik kaqi-tepiet ta’n wenik natawitaqɨtijik, aqq sekwaney wnjiapp ta’n koqowey kisitasiten handicraft lukowaqn weli-we’jitayanekk.

Kesikewiku’sekk 1961, Crowell maw-tmk-wetteskatipnikk Andrew Peters aqq Stephen Dedam kitk tleyawijik Big Cove aqq klu’sinew natawitekemkewe’k, aqq ujit tl-lukwenew stike’ nuji-kina’muejik ujit Handicraft Branch. Wla weja’tekemk na liatew ujit amalitekemkewey nipuktukewo’kuom toqo weketasiktɨten “sa’qawe’l L’nue’l kisite’taqnn”, ma’w kisi-lukuttaqq klapis newtiska’q je na’n we’kaw ta’puiska’q te’sijik ta’n ma’w ne’kaw lukutitaq natawiteka’teketewjɨk. Wiaqi-ika’toqɨpp “ankwi-ika’tasiktɨten ujit ta’n tett kina’muaten.” Dedam aqq wjiknaml Michael, poqji-ntui’sketu’tipp weja’tekemk amskwesewey 1962, na na’te’l wejiaqɨpp Big Cove Co-operative. Etl-weskujinuit aqq etlikuet Big Cove, Stephen Dedam na tl-nmiaten stike’ mawi-ikanpukuit psɨtku’n ujit MICey natawitekemkewey wkamulamunite’tasik, nekm tel-lukuepp eliaji pqa’que’k mimajuinu’k, L’nue’l wunjiatpl, aqq ma’w ewi’kasikl aqq kisite’taqnn ujit koqowe’l pilue’l. Crowell kinualapnn, teli-natawiteket je nuji-kina’muet pipanimatl Dedamal l’miaq kisi-wjiteken e’wɨk sekwan. Mna’q tel-lukuekɨpp Dedam, wesua’toq sekwan kikju jajiktuk sitmuk aqq elitoqɨpp sekwaney wunjiatp aqq Crowell teluet “weltek wunjiatp” . Na wla wunjiatp ta’n kisitoqɨpp na weketasiten ujit ewi’kasik MICey ta’n eweketasik wi’katikn ta’n weji-etawaqtmamk.

Penatmuiku’s 1962, na Canadian Treasury Board Ottawa iknmuaji federal Indian Affairs Branch $7,000 ujit New Brunswick Department of Industry and Development me’ na kisi- “apoqnmuaten ta’n teli-poqji-kina’muaten L’nu’k ta’n tli-l’tutaqq handicraft l’nue’katiktuk Big Cove, New Brunswick.”  Uttejkewey Nipniku’s, Sam Augustine pema’toqɨpp mawio’mi ujit msɨt wen, laqka’piktuk Big Cove kina’matimkewo’kuom ma’w Saqamaw Anthony Francis, newijik eymu’tipnikk nuji-tplutaqɨtijik psetkunk, aqq mu pukwelukɨpp ta’n  wikuajite’tmi’tipp tl-lukutinew handicraft. Crowell kinuet ta’n tewji-klu’lkɨpp kisitu’tij ta’n etl-kina’masultijik, “pukwelk wla L’nue’kati ta’n kelu’sit je mna’q me’ kisi-kina’muamukik.” Na eltoqɨp me’ aji-klu’lk kina’matimkewo’kuom ma’w wiaqi-naspultijik provincial Handicraft Branch, Big Cove Band, aqq Indian Affairs Branch. Nekm ma’w ewi’kɨkɨpp “kaqi-tepiaq ta’n wen pkwateltew handicrafts l’miaq tepi-wli-kisitasikk.” Ta’n men-wi’kasikɨpp na teluaqɨpp “nemitasik ta’n tetuji-wikuajite’tasik wla ta’n kisi-tl-lukutten aqq L’sipuktukewey Saqamaw aqq Wnaqapemk kaqi-wlte’mi’tipp.” Ewi’tasikɨpp ujit ta’n tele’k wnaqiatew Kesikewiku’s 15, 1962 ika’tasikɨpp. Kaqi-nutma’tijik ujit ta’n koqowey piskwa’tasiktɨtew, aqq meski’kɨpp wlta’suaqn. Provincialey kɨpnno’l wsua’ttaqq ta’n teli-ntui’sketasiten, weketasiten ewi’kasikl aknutmaqnn aqq ta’n ki’s etek ujit Handicraft Branch.

Keptekewiku’s 1962, kisite’tmi’tipp ta’n tluisiktɨtew “Mi’kmawe’k L’nu’k Natawiteka’tijik” je wiaqtekɨpp logo/trademark ta’n kisitoqɨpp Stephen Dedam. Ewi’kaqn kinlu’kuatkɨpp ta’n tetuji-klu’lk aqq ta’n tetuji wl-lukwek wla co-operative etl-wi’kikasikɨpp Moncton Transcript. Ke’sk te’sipunqɨkl, me’ wi’kasiten ujit wla nuji-kina’muemkewey ma’w magazines msɨt New Brunswick aqq msɨt tami Kanata:

Handicraft Meski′k Teluaq Big Covek

Handicraft meski’k teluaq ujit wtluwaqnmuow Mi’kmawaq l’nue’katiktuk Big Cove. Tetuji-natawiteka’tijik wla L’nu’k je kisi-l’tutaqq Handicraft Co-operative ta’n teli-wji-l’tutaqq aqq ntui’skettaqq ta’n koqowey kisitu’tij.… Nuji-kekina’mua’tijik wejita’jik provincial handicrafts branch api-ankaptmi’tij ta’n koqowey kisitasik aqq teluejik a’sisi-klu’sultijik nuji-kina’masultijik aqq kekkunmi’titl a’sisi-mtu’tekl aqq kisite’taqn ta’n kisi-lukwattaqq. Ta’n koqowey wejitu’tij na meski’k lukowaqn ujit economic handicrafts. Mrs. Irene Long, i’-wikɨpp Saint John aqq nike’ wikit Big Cove, kisi-ika’lut nuji-wa’jmewa’tun wla wesko’taqn. Wla co-operative na nutjo’tk Samuel Augustine, aqq ma’w Michael Dedam nuji-wi’kiket.… Me’ na kji’tasiten ta’n tetuji-klu’lk Stephen Dedam kisite’tk seal of approval toqojiw na’te’l weja’tasit apje’ji’jit tag. Wla tag ma’ nasa’tasinukw ta’n te’sɨk koqowey kisitasik l’miaq tl-nmitasik stike’ tepi-klu’lk ta’n tujiw telue’tij co-operative standard committee. Weskewita’jik nike’ etl-kina’musultijik eltaqa’tekemk ma’w Mrs. Adele wikit etl-kina’muaji, aqq textile painting ta’n kisi-l’tutaqq luncheon sets, ni’wikne’l, laqpisuti’l aqq koqowey ma’w Miss Nina LePage etl-kina’muaji. Kina’masimkewey mo’qɨtekewe’l ma’w Mrs. Lucie Wittewall, kisite’taqnn ma’w Mrs. W. Kinnear aqq sekwane’l militaqnn ma’w Miss D. Lorenzen ma’w wiaqi-kina’masiten.… Ta’n me’ wa’jmewa’tasik ta’n nujeywataqq Saqamaw Anthony Francis aqq Mr. Augustine. Pukwelkl Mi’kmawe’l a’tukwaqnn mna’q nutmi’tikul aqalasie’wk, kaqi-kji’tu’titl L’nu’k. Kis-kaqi-kiskajo’tasik a’tukwasiktɨten Mi’kmawiktuk, ta’n teli-l’nui’sultijik l’nue’katiktuk.… Ke’sk wla ta’n koqowey weketasiktɨten weskewa’sik Big Cove, ta’n tett kisite’tasikɨpp, kisite’taqnn kisi-l’tasikl me’ na kisi-tl-lukutten msɨt tami l’nue’kati’l New Brunswick.

MIC klapis ankaptmi’tipp ta’n tl-tetew kisite’taqn aqq ta’n tlitasiten silkscreened ila’skuk toqo l’tasiten pasɨk wi’katikney, telui’tasijik “hasti-notes” pitkmalupnik newtiska’q je ta’pu toqojiw i’-tapusijik ujit newte’jk kiste’taqn ta’n eli’sasikl atla’wekne’l wejitasikl munti’ji’jl ma’w silkscreened labels. Waqame’k ta’n etli-ankuna’tasikl, aqq kisite’taqnl eweketasikl ta’n kesi-ksamuksijik, amalamuksijik, aqq ma’munpijik, ma’w aknutmaqnn ewi’kasikl uttejk, ila’skukiktuk na na’te’l wejiaqɨp wsuliewe’ymuow ta’n teli-pkiji-pmiaqɨpp MIC. Me’ mna’q nenuamukɨpnik tujiw, atel pile’kɨpp, na netui’sketu’tipni 10,000 te’sijik hasti-notes ta’n weskewa’sikɨpp National Gift Show, Toronto, Wikumkewiku’sekk 1962,  aqq ankui-ntui’sketasipnikk 3,000 etawaqtmasijik tapu’kl tepknusetl.  Amskweseweyek na amjaqawi’kasikɨpnn eweketasik tel-lukuatikn, pasna tetuji-meski’kɨpnn etawaqtmaqnn aqq ta’n te’sit ila’skw tela’lut na sa’se’wa’tu’tipp, wpitn-tmsasikɨpnn stencils, elia’tipni Big Cove wmaqtamtijik Eva Milliea aqq Elizabeth Milliea, eweketasipnik, pasna me’ wasam-pawitasipnik. Crowell amuj eweketoqɨp ta’n me’ kisi-pukwelitasiten. Muliney nuji-wi’kikek eweketoq photo-sensitive film aqq silkscreen, teluet “Ma’w nike’ wla na kisi-wi’kasiten kaskimtlnaqn je pituimtlaqn te’sijik, l’miaq nuta’q.”   Tepawtiksɨpp ta’n koqowey kisite’tk.

Pisqwa’q Wikuajite’taqn

Uttejkewey 1962ekk, MICey lukowaqnewo’kuom kisi-lia’tipni 1,000 te’sijik ila’skuk newte’jk na’kwek. Peskunatek te’sijik nuji-lia’tipni ila’skuk, temsa’tiji aqq eli’smi’titl atla’wekne’l munti’ji’jl, aqq pitkmatmi’titl munti’ji’jl. Netui’sketasipnikk newtiska’q je tapusijik ujit 60₵ (toqo 36₵ telawtikɨpp ta’n telu’j newte’jit), pasna mu nemitu’tikupp ta’n wenik elukutijik tela’tekek apankɨtupnik ¾₵ ujit newte’jit ila’skw.

Amskweseyek ila’skuk na wpitni’sasipnikk aqq kelu’sultipnik, pasna 1962ekk, federal officials pipanikesultipnik l’miaq “tepi-L’nuitasultinew.” Wla ila’skuk na wesku’tkɨpnn New Brunswicke’l a’tukwaqnn aqq Wabanakie’l aknutmaqnn, pasna kisite’tmitipnn kisite’taqnn Marjorie Donaldson aqq W.S. Kinnear, nuji-lukowa’titl Crowelal Handicraft Branch. Crowell kekinua’tuapni pe’l ika’lapni nekmowkw ujit “stop-gap measure” tela’tekek nuta’p na’t koqowey ta’n nmittaqq oqwa’tekk Toronto me’ na kisi-nmittaqq ta’n koqowey MIC kisitu’tij. Crowell telimapni federal officials kekkunkɨpp” msɨt kaqi-kisite’tkɨpp ika’tunew l’nue’l kisite’taqn ta’n l’tutaq L’nu’k.” Msɨt mawi-aknmajik, telite’tmi’tipp “L’nue’ktetew ta’n koqowey eltasik me’ na kisi-wnaqa’ttaq, je ta’pu, kisi-tli-ntui’sketasiten.

Nuji-natawitekemkewo’kuom ika’ttaq kina’masuti aqq militekemkewey, kina’masiten eltaqte’kemkewey ujit na’n te’sijik aqq textile printing ujit newtiska’q te’sijik; mo’qɨtekewe’l aqq kmu’je’l militaqnn ankaptasiten ma’w sekwane’l militaqnn, Stephen Dedam “pemi-nmitoqsɨpp kelu’lk”, aqq “kisi-l’toqɨpnn ne’siskl newte’jk na’kwek ujit $5.00.”   Crowell poqji-ankaptɨkɨpp elisknuatiskewe’l, wesku’tkɨpp kiskaja’tunew aqq ika’tunew MIC elisknuatiskewe’l wla natawitekemkewo’kuomk. Uttejkewey 1962ekk, “etli-ankaptasikɨpnn meski’kl [elisknuatiskewe’l] kaqapitkewe’l, aqq l’miaq kisi-ntui’sketu’n tami, stike’ External Affairs me’ na kaqapija’tasiten embassies aqq wenji’kuoml Qame’k.”  Amskweseweyekk, Crowell nemitoqɨp MIC nenasiktn msɨt Kanata, je we’kaw international ujit ta’n tli-ntui’sketasiten.

Ankmi-wnaqiaq ta’n telite’tkɨpp miawi-Kesikewiku’s, tapusijik nutkwe’kik ji’nmji’jk tleyawijik Big Cove, 18 te’sipuna’t Vincent Barlow aqq 23 te’sipuna’t Michael Dedam, ela’tipnikk Fredericton naji-kina’masijik ta’n koqowey kisittaq eweketu’titl aknutmaqnn eweketu’tij eltaqte’kewey elisknuatiskewe’l. Na Barlow tla’ttal kisite’taqnn/ewi’kikaqnn aqq Dedam l’taqa’ttal, l’tutaq kaskimtlnaqn teliske’k elisknuatiskewe’l – Telegraph Journal wesku’tmi’tipp “etlite’tmi’tij ta’n mawki’k elisknuatiskewe’l ta’n eltaqte’kasikɨpp Kanata.”   Wla kisite’tasik na nemi’t Klu’skap etli-ankamaji paqtɨsmk pemteskua’titil lentukl aqq tia’mul, piskuteskujik Bay of Fundy ke’s pem-ji’met wkwitnmk kikju, me’ na ma’ wtapa’qikw, na puowina’laji msɨt aqq sa’se’wa’laji stike’ mniku’l ta’n kiskuk tel-nenasik stike’ “The Wolves” etl-we’kopa’q. Etlite’tasikɨpp tapu’kl tepkunusetl je me’ we’kaw kaqa’tasik wla elisknuatiskewe’l, etl-puatmi’tipp kaqapiktnn Provincial Travel Bureau ta’n etl-pmiaq St. Stephen.

MIC nemitu’tipp meski’k ta’n teli-wlaptasik ta’n koqowey kisitu’tij, aqq 70,000 sikue’kik ila’skuk hastinotes etawaqtmasipnikk.  Tetuji wiskiw welaptasikɨpp l’nuey natawitekemkewey na Crowell naji-klulapni Kanataewa’kik a’fɨs Imperial Order Daughters of the Empirey (IODE). Saputa’sikɨpp tela’tekek welite’tmi’tipp ujit MIC natawiteka’tijik kisite’ttaq ta’n tl-tetew tepkunasetewey ta’n i’-tl-se’sa’sik nationally, newtipunqɨk na etawaqtmasikl newtiska’q je pituimtlnaqn te’sɨkl.

Crowell aqq wtlukowinu’mkw nestmi’tipp ta’n tewji-knekk kisi-l’ta’taq MIC nemitasik maw tmk poqji-wi’ketek aqq menwi’kasikl wi’katikniktuk. Nemitasik ta’n tetuji-ku’knkɨpp tetpa’taqn aqq ta’n tewji-nutaqɨpp Big Cove tleyawultijik kisite’tmn aqq l’tunew nekmowkw. Telo’tkɨpp pasɨk kina’muataqq ta’n telitu’tij koqowey aqq iknmuanew nekmowkw weketunew ta’n koqowey kisite’tmi’tij.  Crowell kejitoqsɨpp nuta’q piskua’qtn suliewey, pasna nuta’qɨpp aqq lukowaqno’kuom ta’n kisi-tl-maw-lukuttaq. Vince Barlow peji-mikuite’tk: “Eva aqq ni’n aqq Steven aqq msɨt wen, apoqnmatultiekɨpp, teluess, “Steve, tal-tla’tu’n u’t?” Aqq nekm kinua’tuataq ta’n tel-tla’tun, “a’,a, weliaq”, na tel-lukutiekɨpp na. Na toqojiw, l’miaq pipanikesij wen aqq kji’tuan, na apoqnmuass aqq ni’n.” 

Je tlia’ tel-kelu’lkɨpp etl-lukutijik, na eykɨpp koqowey kitnmeyakui’tij ujit ta’n tel-pmiaq aqq ta’n telitmk koqowey. Kɨpnno’l poqji-ne’tamapni ta’n tel-lukuti’tij; teluejik eymu’tijik mu espi-kina’masulti’kw aqq ta’n koqowey tel-nmitu’tij ta’n naqankui’tij tela’taqɨti’titek, na poqji-tl-nmitasik stike’ “ninen” aqq “nekmowkw” aqq nemitasikɨpp:

Kekkunmek, telite’tmek, kaqi-tepiet kelu’sit wla L’nue’kati, pasna eymu’tijik ta’n mna’q piamteskmi’tikw kekina’matimkewey we’kaw 5 aqq 6 aqq mu kina’muamukɨpnikk koqowe’l stike’ mi’watmnew amalamu’kl, etl-tpapaqasik, ta’n telamu’kl, aqq ta’n wkisite’tmaqnmuow teltek. Wla lukowaqn metue’k, pekaji-lukwasik aqq ta’nek kelu’sultijik amuj kina’masultijik ta’n tel “kaqa’tu’n” lukowaqn. Teliaq katu puatmu’k L’nu’tekl kisite’taqnn aqq ku’kntesnuk pasna ta’n naqamastek amuj kina’muaten nuta’q aqq tel-lukutimk nike’. Amuj pana mikuite’tmoq wla L’nu’tekl kisite’taqnn etli-l’tasikl eweketasik apje’jk L’nue’katiji’j toqosɨp ela’tasik Fredericton, tapu’kl kaskimtlnaqn tel-knekk, toqosɨp ankaptɨkl provincial kisite’tkl, jikla’ttew kisna ankua’ttaq ta’n telaptɨk toqosɨp apatkitasikl me’ na kisi-kaqa’tasiten. Pekije’k we’kaw kisi-kaqa’tasik koqowey. Pasna tektɨtal 10-12 l’nu’tekl kisite’taqnn kiskaje’kl ujit Dr. Crowell ta’n la’ttal National Gift Show Toronto ujit tepkunasetewey.

Tlia’ etekɨpp metue’k, poqji-wikuajite’tasikɨpp. Pana’tasikɨpp MIC mawkiljemkewey pekwatelasikɨpp ta’n koqowey nuta’qq, aqq na poqji-piskuita’qɨpnn etawaqtmaqnn. F.B. McKinnon ewi’kikɨpp “l’miaq wl-lukwek $7000 ujit kekina’mujik aqq nujitaqatijik 20–30 mimajuinu’k aqq wesko’tmi’tij lukowaqn wl-lukwek teli-ktlamsɨtm kelu’lk ta’n teli-ika’tasik suliewey.”   Pem-klu’lkɨpp wtlukowaqnmuow wla pile’k MIC aqq mikuaptɨkɨpp Crowell, “melkite’tmek aqq ninen, wla L’nu’k wikuajite’tmi’tij l’tunew ta’n maw klu’lk eweketu’tij kiskukewey ta’n weji-kisitasik.”   We’kaw Apiknajit 1963ekk poqji-kiskaja’tutipp wi’katikn ta’n teluet MIC alsutmi’tij aqq nekmowkewe’l kisite’taqn tela’tekek kɨpnno’laqq alsusultijik jipatmi’tipp kmutnatasiktn aqq weketasiktn ta’n koqowey kisite’tmi’tij.

Ika’lupp ta’n apankɨtuaten 1963ekk Michael Francis pekisinkɨpp wikuaq Punamuiku’sekk peji-mittukualapnn wkwe’ji’jl Sarah Big Covek. Kisi-wlteskati’titekk Crowell, ika’lupp lukwenew tapu’kl akantie’wimkl aqq teltekɨpp apaja’sinew Mainek ujit lukowaqn alatija’toq pu’ktalkw. Mu apaja’sikupp, aqq meski’kɨpp wejiaq ta’n teli-pkisinkɨpp. Crowell ankm-mikuamatl ta’n tetuji-klu’silitl Francisal “natawitekɨpp aqq kelu’lkɨpp ta’n koqowey.”   Wla MIC we’jia’tipnn ta’n nuji-kisite’ttal aqq ta’n ntawiteketew pasna ma’w kelu’sipp ujit elkene msɨt tami. Vince Barlow telui’tapnn “newte’jit ta’n maw klu’sit natawitekete’wj ta’n nemiatl nekm.”   Francis aqq nata’-aknutkɨpp aqq pipukuepp; ne’wt elulupp kawa’skɨ-wi’kmn aqalasie’wiktuk we’kaw Mi’kmawiktuk ujit Walt Disney ankaptmkewey. Ujit 1965ewey ankaptmkewey teluisik Those Calloways, mimajikewey aqq telaptmkewey toqo Mi’kmawi’sipp – toqo awnaqa Italian American, na tujuek awnaqa mknaten wen piluey toqo mu l’nu.

Michael Francis etli-wskwijunuipp Big Cove 1923ekk. Wikmaq ma’mun-ewle’jultipnik aqq wnki’kuk kaqi’sk mu eymukɨpnikw, na kisikwentɨpnn wniskamijl. Francis mikwite’tk aqq welte’tkpn Mi’kmawe’l a’tukwaqnn ta’n a’tukwatmi’tɨpnn wniskamijl toqo pukwelkɨpnn ujit Klu’skap, Puklatmu’jk, aqq ktɨkl a’tukwaqnn ta’n sa’qewe’l eweketu’tij wklusuaqnmual. Ekel metue’kɨpp, wla tel-klu’lkɨpp mijuaji’juitek na jenteskɨp newtiska’q je tapuipuna’tekk Francis aqq wkwe’ji’jl elkimupnikk Indian Residential School, Shubenacadie, Nova Scotia. Ewlikuijinkɨpp mikuite’tkek:

Kina’mu pasna mukk iknmuaw alsumsuti, nisnn, tlui’tatesk elue’winu’k. Kilow na mu mimajuinu’k…missionaries kepmite’tmi’tipp ikatakutimkewey… Kisikweyanek aqq telimkek nniskamij ta’n koqowey tela’sikɨpp na telimipp, “Mukk naqa’tukpn ta’n teli-l’nu’sin.” 

Michael Francis eltoqɨp elkunatekewey ta’n kisa’toq aqq pekisulj aqq kaqi-pekwi-nenupp ta’n tel-klu’sit Indigenousey natawitekete’wj Kanata 1960ekk. Ewi’kikaqniktuk ta’n petkitmupp Saqamaw ujit Indian Affairs Economic Development Division, Ottawa, F.B. McKinnon sikte wlte’tkɨpp ujit ta’n tel-piltu’-lukwasiten Big Covek kina’matimkewo’kuomk ujit MICey elukwemkewo’kuom, piamiw ujit ta’n teli-pkisinkɨpp Francis. McKinnon wikuajite’kɨpp l’miaq toqi-lukwenew Francis aqq Stephen Dedam etlite’tkɨpp klu’lkltɨtew ta’n koqowey kisite’tmi’tij, tlia’ ta katu ewli-apankɨtupnikk:

[Francis] kelu’sit ta’n tel-lukwej, waju’et sa’qewe’l a’tukwaqnn aqq kelu’sit ta’n teli-natawitekej. Petkimapnn Dr. Crowell aqq nike’ weskewa’sit Frederictonk etl-kina’masit aqq etl-kiskaja’toql kisite’maqnn ujit ta’n kekkunkl a’tukwaqnn. Ta’n kisite’tkl eweketasikl ila’skukiktuk na apankɨtuaten nana’ykl. L’miaq weketasik ta’n koqowey kisite’tk ujit elisknuatiskewe’l na apankɨtuaten $35.… Ke’sk etlitasijik ila’skuk aqq elisknuatiskewe’l na ma’w mo’qɨtekewe’l aqq sekwane’l militaqnn toqo wjiatew wijey kisite’taqnn. Na wla tlitasiten Big Covek L’nue’kati, l’tutal Steve Dedam, tela’tekek, puatasikl.

Crowell mawi-amskweseweyek ta’n meski’k wesku’tmaqnn, kaqa’toqɨpp Penatmuiku’s 3, 1963ekk, kaqi-meskanatekl MICaqq tetuji-naqsi-wl-lukutipnikk, aqq wiaqi-ika’tasik suliewey ta’n teltaqnewi’kasikɨpp ewi’kɨkɨpp Irene Long.  Wla wesku’taqn ankm-kinuek: “Tetuji-wl-lukutijik wla Mi’kmawey Handicraftey lukowaqn wla Big Covek na me’ aqq ta’n tel- nmitasikɨpp.”  Ta’n kaqiepnaq tepkunasetaq, wla Canadian Counsel aqq Trade Commissioner neyo’tu’tipp ta’n koqowey kisitu’tipp MICaqq aqq ktɨkl New Brunswick kisitaqne’l Canadian Clubiktuk, Bostonk.

Wla hasitnotes tetuji-wlaptasikɨpnn aqq kesikawi-pkwatelasikɨpnn na ikani-iko’tasikɨpnn, ma’w elisknuatiskewe’l aqq kaqapitkewe’l ta’n koqowey app ika’tasikɨpp. Ikanpukua’lupp Michael Francis ujit telite’taqnn aqq ma’w wiaqi-wi’kɨkɨpnn a’tukwaqnn/aknutmaqnn wejiaql Mi’kmawey ta’n sa’q kisi-a’tukwatasikɨpnn. Ta’n maw-tmk eweketasikɨpp ta’n kisite’tkɨpnn aqq eltoqɨpnn nekm na ujit “Ta’n Wu’lukuet Paqtɨsm,” kisi-melkɨpukuit etli-wu’lukuet paqtɨsm wela’kw. Elkimupp Fredericton me’ na kisi-toqwi-lukuttaqq ma’w kisite’tmi’tite’wjɨk aqq natawitekatijik ujit provincial Handicrafts Branch, aqq ankm-mikuama’ti’tl. Wla pile’l hasti-notes kisite’taqnn, je mu kaqi-piatenukw ewi’kikemkewapu, netui’sketasipnikk 31,032 ila’skuk Toronto gift show Apiknajit 1963ekk. Tela’tekek netui’sketasipnikk ujit annual quarter, teluaqɨpp netui’sketasijik 120,000 te’sijik ila’skuk ujit newtipunqɨkek; me’ aji-pukwelkik aqq ta’n Crowell telite’kɨpp. Na amuj anku’-etawaqtmi’tipp ta’n koqowey nuta’taqq newtitpa’q ta’n apje’ji’jk wi’kiknapu we’kaw ten-gallene’k malike’wk, aqq wi’katikne’k ila’skuk we’kaw 48,000 ta’n sikuwe’kik.  Uttejkewey 1962-63ekk kɨpnno’l newtipunqɨkekewey sulieweyey, wla MICaqq netui’skela’tipni tetuji-pukwelkik 176,000 silkscreenede’k hasti-notes.

Wla amskwesewe’k ta’n kisitasipnikk ila’skuk ta’n kisite’lmapni aqq eliapni Michael na Mi’kmawey A’tukwaqnn ujit ta’n Telipukl. Wla na etekɨpnn asukom te’sɨkl a’tukwaqnn ujit Klu’skap aqq newkl telipukl ta’n a’tukwelipnn wniskamijl. Toqo majulkuatkl ta’n tujiw eweketasikɨpp graphic style ta’n eweketasikɨpp uttejkewey 1950’s aqq amskwesewey 1960s, Francis ta’n maw-tmk-kisite’lmapni hasti-notese’k napui’kasijik na kis-tlikijik, naqamaspijik aqq kesamu’kl eweketasikl. Ila’skuk ta’n wesku’tkɨpnn telipukl na nemi’t Klu’skap aqq Mesikete’wj Kiwnik apoqnmuatl ta’n teli-pkisilnij Nipkewe’l eleke’wi’skual wkmɨtkinumuaq. Ne’kaw pkumanamu’k uttejkewey, wape’kik screenk, maqtawe’kik, stoqnamuksijik, tupkwanamuksijik aqq ntlu’tewamuksijik ta’n mimaju’walaji wla ila’skuk. Ta’n tel-milikkl aqq tepkistekl ta’n telamu’kl stike’ ta’n eweketasikl American Southwest geometric patterns, stike’ Diné (Navajo) aqq Hopi telakutmkewe’l. Sunu’soqtnukewey wejiaql atla’weknn aqq pla’kitl wlaptmutukunn Francis ujit ta’n tel-nmu’jik l’nu’k, tel-nmitasikɨpp pem-weketasik Pan-Indian movement. Me’ knekk na’qɨk ila’skuk aqq IODE tepkunusetewe’l wi’katiknn, na wkiste’tmaqnn me’ kisi-kiwtoqi-wi’kasik, aqq eweketasikɨpp me’ piluamu’kl amalamu’kl.

Wla Mi’kmawe’l A’tukwaqnn ujit ta’n Telipukl series nemitoqɨpp wenaqa’tasik ta’n tel-lukutijik na me’ netui’sketasipnikk 4,000 te’sijik mawpijik 12 te’sijik ila’skuk (ta’pusijik ujit newte’jk kisite’taqn). Etawaqtmaqnn kesikaw-piskuita’qɨpnn ujit MICekk wpitnitasijik mkɨsne’kmuti, elisknuasijik elitpo’taqnk, wpitnitasijik patawtieknji’jk, aqq ceramice’l kisitaqnn. Je we’kaw Mi’kmawey tartank eltasipnikk.  Francis wkisite’taqnn ketu’ tl-weketasikɨpnn ujit elaqpilaqnk aqq amelekn ujit upholstery, pla’kitl aqq etli-ankita’suatkɨpp ta’n tltetew ntapsun ujit ji’nmuk, epi’jik, aqq mijua’ji’jk.  Crowell nemitoq ta’n koqowey kisitasiten eweketasik muliney je naji-wlteskuapni Primary Textile Institute ujit Kanata aqq ta’pukl meski’kl eltaqnewi’kike’l business Montrealk, aqq ma’w kɨpnno’ley department ujit Trade and Commerce ujit piskutelasimkewey.  Mawi-kinu’tmatimkewey wenaqiaqɨpp ma’w nuji-alsusit New Brunswick Teachers’ College, ansma etl-wi’kmi’tipnn meski’kl kina’matimkewo’kuoml ujit UNB campus Frederictonk. Wikuajite’tmi’tipnn MICe’l elisknuatiskewe’l ta’n wejitasikl a’tukwaqnn l’nue’l ta’n kaqapija’tasiten msɨt tami wla pilikann.

Crowell kinualapni MICaqq ta’n tetuji-nta’-kiste’tmi’tij aqq ta’n pasɨk tel-nmitaqatijik na a’sisi-kelu’sultipnikk ta’n tel-mawo’ltijik:

Ta’n koqowey kisi-nmitasik ujit Micmac Indian Handicrafts Project na, pepse’tew, wiskiw-ankita’suatmn, ta’n tel-pualujik tl-lukutin na ma’ tla’taqati’kw…kisna mu teli-ankita’suatmi’tikw stike’ koqowey tluekaqn l’tu’tijel koqowey kisite’tasik. Ajitmk, lia’tiji hasti-notes aqq ika’tu’titl wta’tukwaqnmual aqq l’tu’tij koqowey ta’n mna’q nemitasinukw ta’n teliteka’tijik aqq a’tukwatmi’titl toqo mu eweketu’tikw ewi’kemk, awnaqa eweketu’tij a’tukwen ta’n wijey nike’ pemitk. Na wla ta’n kisitasikɨpp na alipu’sita’titaqq aqalasie’wkw kiskuk. App, ta’n tel-eltaqa’taqetijik, ta’n telamu’kl eweketu’titl aqq kisite’tmi’titl na ma’ tami se’k nmitasinukw.

Tewji-me’kite’tasikɨpp MIC aqq nemitu’n ta’n teli-weskumujik 1963ekk wi’katikniktuk ta’n knekk i’-tl-se’sa’sikɨpp ujit provincial crafts:

Wla nujiteka’tite’wjɨk kesikaw-wl-lukutijik. Te’pɨtoqsɨp naji-ankaptmuan ta’n koqowey kisitu’tij aqq ta’n koqowey etlitu’tij Big Covek, kikjiw Rextonk.…

Ma’mun-klu’lk ta’n tel-natawite’ka’tijik eweketu’titil wta’tukwaqnmual aqq ta’n tel-kisite’tmi’titl ta’n tltetal, je me’ aqq te’sɨkl a’tukwaqnn.… Wla tett ta’n maw-pukwelk ta’n kiste’tmi’tij aqq eltu’tij Kanata. Tetuji-sa’qewe’l wta’tukwaqnmual pasna eweketu’tij piley kisna na’t koqowey ta’n mna’q eweketasinukw ta’n telitu’tij koqowey.

Ta’n tel-pemi-ksikaw nmu’jik, na nuta’qɨpp ta’n tett kisi-tl-lukuttaq. Pana’sikɨpp Punatmuiku’s 1963ekk, piltu’-lukuasikɨpp kina’matimkewo’kuom Big Covek jel ankui’kasikɨpp ta’n me’ ta’n ta’pu aji-msɨki’kɨpp aqq ta’n telta’sultimkɨpp, tepi-msɨki’kɨpp me’ na kisi-piskuita’taqq mittukewinu’k aqq ta’n me’ msɨki’ktew ta’n etl-lukutijik.

Neya’sik Ta’n Tel-Kelu’lk

Ta’n tel-pm-nenupnik MIC aqq kesikaw-piskuita’qɨpnn etawaqtmaqnn, poqji-nqateskɨpp lukowaqn Sqoljewiku’s 1, 1963ekk, McKinnon ewi’kmuaji Indian Affairs Branch ujit ta’n tel-pem-majita’jik handicraft me’ na kisi-naji-lukuttaqq Mainek, wesua’tu’titl ktɨkl lukowaqnn, kisna mu peji-lukutikupnikk. Kitnmɨtipnikk ta’n nutqɨpp kaqa’tasikten aqq ta’n teltek lukutinew. McKinnon nemitoq wla “handicraft” (ta’n tel-lukutiekɨpp) mu tepi-apankɨtuamukupnikk ujit ta’n tel-lukutiekɨpp) mu tepi-apankɨtuamukupnikk stike’ ta’n telitu’tij U.S.”   Ta’n tel-kina’mujik aqq ta’n koqowey nuta’qq ujit wen natawiteket, ma’w ta’n tel-tepkiso’tasik lukowaqn, na mu wela’siktnukɨpp, pasna ta’n koqowey kitmeyakui’tipp na ta’n tel-tepjikntaqq ta’n piskuita’ql etawaqtmaqnn. Crowell ela’lapni kaskimtlnaqn hasti-notesɨkk Frederictionk, aqq kaqi-ntui’sketasipnikk tapu’kl nakwe’kl. Etawaqtmaqnn 50,000 te’sɨkl (pukwelk ujit makasanji’jl), wla MIC amuj puni-wsuo’tu’tipnn ta’n etli-ankwi-etwaqtmi’tipnn tela’tekek mu tepiekupnikk eymu’tijik ta’n kaqa’ttaqq. Pemi-mawteskɨpnn, aqq mu eyktnukupp suliewey ujit ta’n teli-anku’teltaqq ta’n koqowey nuta’tij aqq apankɨtuanew lukowinu’k. Naqsa’sikɨpp suliewey tela’tekek meki-apaji-apankɨtmi’tipp ta’n koqowey tettua’tij kɨpnno’lal, je mu kispukuita’qikw wkwatual. Na tujiw, McKinnon pipanikesipp anku’-maqa’tuksin suliewey Indian Affairs ujit 6 or 7 pituimtlnaqn te’sa’ykl me’ na kisi-tepno’sultitaq. Kepijoqua’toq wi’kikaqney pipanikesit “Ankita’suatmuk wla L’nue’kati telki’k aqq teli-ewle’jk New Brunswick.”   McKinnon telkuijinkɨpp “melkite’tkɨpp aqq kelu’ltɨtew ta’n eliaq suliewey.”

Wla MIC lukowaqnewo’kuom kesikaw-lukutipnikk nipkekk 1963ekk aqq lukowinu’k nuta’tipp me’ meski’k ta’n kisi-tl-lukuttaqq me’ na me’ pukwelk ku’kntaqq space. Wla hasti-notese’k ila’skuk kesikaw-lukuatasipnikk eweketasikl L’nue’l kisite’taqnn aqq ta’n tel-wi’kasik nemitasik ta’n tewji-knekk liatew, McKinnon kinua’teket:

Wlte’taqn wejiaqɨpp ujit ta’n tel-lukutijik wla L’nu’k. Je tlia’ pasɨk liatesnen wla ila’skuk na wl-lukuti’tisoq, aqq wjiasoq wmimajuaqnmuow 20 we’kaw 25 te’sijik mimajuinu’k elukutipnikk L’nue’katiktuk. Nike’ kikjiw 20 te’sijik etlia’tij ila’skuk, mawiko’la’tiji, aqq eltu’titl ta’n pisultitaq wla ila’skuk, je me’…ma’mun-nuta’q wla lukowaqn Big Covek tela’tekek ewle’jk ta’n eymu’tipnikk.

Newte’jit wtila’skukmual na kesikaw-wlaptasipp ujit a’tukwaqn teluisik A’tukwaqn ujit Wsuekaw. Musikiskewamu’k uttejk aqq alto’kwekl wape’kl pissaqnn aqq samqwane’l pako’sil, stoqnamuksit jakej matntijik maqtawe’litl katawal kisi-apaja’sitew Peticodiac River, na wejiaq ta’n tel-kisitasik wsuekaw ta’n me’ nike’ kiskuk piskupa’q ta’pu na’kwekl. Wla kisite’taqn na Francisewe’l, pasna nulmi-wiaqikwatmekl aqq me’ maqi-wi’kasik aqq melkiknaq aqq mikuimɨsk ta’n teltekɨss Matisse i’-tl-tekɨpnn wkisite’tmaqnn wijey nike’ wi’katikney kisi-tmsasik.

Si’stewey wesku’tmkewey ta’n eliaqɨpp Indian Affairs Branch, Crowell ewi’tɨkɨpp ta’n tetuji-keskawi-netui’sketasipnikk ila’skuk na amuj punajo’tmi’tipp pottery tela’tekek nuta’tipp meski’k ta’n tett kisi-tl-lukuttaqq.  Kesikaw-puatasikɨpp etawaqtmaqnn ujit woven placemats, auto robes, neckties aqq woodturning. Tapu’kl shiftl pemiaqɨpnn newte’jk na’kwek, 6 kisna 7 na’kwekl ujit akantie’wimk. Nutaqɨpp ika’luksin ta’n nujo’ttew ta’n koqowey nuta’q ta’n tel-pmiatew makasan aqq ta’n kisi-apoqnmuaten ta’n tett l’ta’taqq mittukewinu’k tela’tekek mil-pipanimupnikk ta’n tel-lukuti’tij ke’sk me’si-lukutijik.

Michael Francis ne’kaw eltoqɨpnn kisite’taqnn, aqq newte’jk series na weskumapni Mi’kmawe’k puklatmu’jk. Ta’n tl-tetew kisite’taqn na Francis alsutkɨpp, Jane Dedam aknutkɨpp ta’n tett wejiaqɨpp newte’jk kisite’taqn:

Pemkopia’tiekɨpp nkwe’j’ijk wikuaq [Eva Milliea], aqq eti-wesku’tmekɨpnn msɨt kisite’taqnn, aqq na poqji-wi’kiket aqq poqji-wi’katkl wla. Ne’jpa, neya’toq ta’n koqowey kisi-wi’kɨkɨpp na teluejik “O’, weltek na, wlpitew ila’skw.” Na eweketu’tipnn.

Francis wtnatawitekemkewe’ym pem-sa’se’wa’sikɨpp aqq me’ kisi-kiwto’qiwi’kasikl aqq mu nuku’ pettaqi-wi’kasiktnukl nuku’ stike’ amskweseweyek. Ta’n telamu’kl eweketoql na me’ malamu’kɨpnn aqq mu tetuji-ksamu’ktnukɨpnn. Me’ hasti-note ila’skuke’l etekɨpnn kisite’taqnn ujit Mi’kmawey A’tukwaqn ujit Sunumkuaqq. Aqq Mi’kmawey A’tukwaqn ujit Mikjikj. Stephen Dedam na me’ kisitoqsɨpnn aqq je ma’w Mi’kmawey A’tukwaqn ujit Nisatijiet Kloqowej, aqq A’tukwaqn ujit Plawej aqq Kwimu. Wla ila’skuk aqq a’tukwaqnn nmitutuknn Norval Morrisseau, tela’tekek Wikumkewiku’s 1963ekk ewi’tɨkɨpp tewa’tkimaji Nuelewimkewe’k ila’skuk toqo wiaqtekɨpp “wi’katikn ta’n etekl L’nueye’l a’tukwaqnn.”   Nikanaptɨkɨpp aqq nestasipp koqowey, Crowell aqq MIC nuji-ilsuteket eltu’tipp wesko’taqn me’ na kisi-lukuttaqq e’pijik ta’n wnjanultijik wikuwaq me’ na kisi-siawi-ankweywa’titaqq wnjanuaq.  MIC member aqq nutqwe’kɨpp, Jane Dedam mikuite’tk “Ni’n nuji-l’tuapnn atla’wekneye’l munti’ji’jl, tela’tekek ekel amuj etl-lukweyapp niknaq tela’tekek mu kekkunaqɨpp wen ta’n ankweywataq nnjank.” 

Je me’ mna’q newtipunqɨktnukɨpp na MIC etl-wikwajite’tmi’tipp te’sɨk ta’n koqowey kisi-ntui’sketu’tipp. Ankite’tmn mu nestasiktnukupp ta’n koqowey ujit federal Indian Affairs a’fɨsl mu ketu’ maqatuiketu’tikupp suliewey. Katu federal government kiskajiaq wejkuakitkɨpp $8,000 me’ na kisi-pma’ttaqq ta’puipunqɨkek MIC operations, pasna wesua’toqɨp lukowaqn.

Wikumkewiku’s 26, 1963ekk, wi’katikn ta’n elkitmupp F.B. McKinnon teluaq ta’n msɨt telawtikɨpp na tel-kisitaqn $10,443.71 telawtik weja’tekemk 1962ekk we’kaw Wikumkewiku’s 1963ekk. Je we’kaw kiskuk te’sɨk suliewey, ta’n maqatu’pnikk Handicraft Branch aqq MIC mu tetuji-msɨki’tnukupp, skmtuk peji-lukowaqna’laten tewji-nepaqtma’tipnikk, Jules D’Astous, alsusit ujit Economic Development Division ujit Indian Affairs ewi’kɨkɨpp:

Ni’n etlite’tm Dr. Crowell aqq wla Big Covekewaqq nsɨttoqsɨp ta’n tewji-nuta’qq aqq tami se’kk liaqtn wla suliewey ujit pilue’l lukowaqnn aqq ktɨkl ta’n kiskattekl pma’tasiktɨten, aqq mu pulwelktnukw suliewey etek ujit ta’n tel-pma’tasiten pjiliw. Amuj mikuite’tasik ta’n kisi-tlki’ktɨtew ujit telki’k ta’n pma’tasiten Big Covek.

Miawe’k Peskewiku’s, nuji-apankɨtmk na eliaqɨpp $1000/tepkunaset. Ta’n telitu’tij uttejkewey Kesikewiku’s, 1963ekk, na eliaqɨpp $3,070.17 ujit msɨt handicrafte’k. Wpitnwi’kasikɨpp wi’katiknji’j Crowell ewi’kɨkɨpp teluaq “Ankaptmk ta’n tla’sitew koqowey ujit kisi-pma’tasiktn wla.” 

Francis poqji-wl-nenupp ujit ta’n tetuji-nuta’q eltoql ewi’kasikl aqq kisi-pma’lan aqq pema’tu’n MIC poqji-mikuamupnik msɨt tami stike’ Frederiction Exhibition aqq New Brunswick Craftsmen’s Council Christmas Sale Monctonk. Ala’toqɨpnn ta’n kisi-napui’kikɨpnn nekm aqq wesku’tkl a’tukwaqnn aqq ta’n telo’ltimk l’nuin. Crowell teluepp “kelu’lkɨpp ta’n koqowey kisite’tkɨpp ta’n ewi’kasikl na wejiaqsɨpp ta’n kisi-tl-lukwet Michael Francis wnapui’kiknmk.”   Poqji-wi’tupnikk msɨt tami coast-to-coast, aqq tel nmitasikɨpp MIC ta’n maw-klu’lk ujit toqwa’lanew L’nu’k aqq Aqalasie’wk wla Wjipenuk Kanata ma’w msɨki’k cultural bridge. Michael Francis aqq MICe’kk lukowinu’k Gilbert Augustine peji-wasoqɨtesimupnik National Film Board nikantuk ta’n kaqapitk Picasso ta’n kisi-amajaqwikɨkɨpp Fredericton Beaverbrook Art Gallery ke’sk weskewa’sikek Dunn International art exhibition uttejkewey 1963ekk. Indian News, ta’n kaqi-se’sa’sik nationally tepkunasetl, eltaqnewi’kmi’tipp aqq wiaqtekɨpp ewi’kasikl article toqo nemi’t Francis etli-amaliwi’ket wstudiomk Frederictonk aqq meskanatek telui’tasik “Talented Micmac Artist.” Ewi’kaqn stike’ “Handicraft Revolution Brings Prosperity to Micmac Indians” app ma’w Victoria Times Colonist, “New Way of Life for Micmacs via Business” aqq Saskatoon Star-Phoenix, aqq “Legends Become Handmade $$$ for Micmac Band” aqq Toronto telayawik Financial Post na kaqi’sk weskmupnikk na’te’l.

Financial Post ta’n ewi’kasikɨpp na wiaqi-ika’tasikɨpp ma’w tetuji-wlikpɨpultijik aqq mo’qɨpijik silkscreen graphic ujit puklatmu’jk kiwto’qipukuia’tijik kwitn aqq ma’w kikjetetew Michael Francis kelnatl meskilnitl ta’n wejiaq sa’qewey Mi’kmawey aknutmaqn. Wla ewi’kasik aqq kisitasik na telimɨsk knekk eltepnawet aqq ta’n tel-mil-lukwet na Francis te’pɨkɨpp ta’n teluek wla ewi’kasik aqq teluek “How Micmac artist Francis sparked Big Cove Success.”   Wla wi’kikn na kekinua’tekek:

Kaqiaql na’kwekl ta’n eltu’tipnn suliewey ali-ntui’sketu’tiji maskwie’l kwitnn aqq wikuo’ml. Awnaqa, kisi-toqwi-ika’tu’titl a’tukwaqnn na weli-ankamkusik handicrafts aqq kisi-l’tu’tij me’ suliewey.…Tepite’lmkik nike’ nekmowkw te’pmi’tij ta’n teli-ankweyasultitaqq,” teluepp Dr. Crowell. Teluet elukutijik part-time. “Msɨt koqowey ta’n nuta’q tela’tasiktn ta’n tepkiso’tasik aqq wel-lukwek ujit mimajuinu’k ta’n teli-ankweyasultijik. “L’miaq ktu’ ktantikej kisna nme’jukwej, pasɨk kaqama’sit aqq maja’sit.” Iknmatɨpp aqq Mi’kmawi’skuaq tl-lukuttaqq wikuaqq l’miaq kaqi-maskwo’tikej.…Wla klusuaqnn ma’ tepiaqtnukw mu wi’taq Michael Francis. Mi’kmawey ta’n ma’mun-ntawiteket…kepmi’te’tmkewe’l.

L’miaq kisi-siaw-lukwej Francis MIC na mawi-espe’k ujit Crowell, na to’q Handicrafts Branch na ekel elkima’titl aji-lukowan pilue’l elukutimkewo’kuoml. Na etlewistu’tisnik Caya Draperies Kanata aqq Forsythe Shirt Company. Mu to’q saputa’siktnukuss, pasna ta’puewey na ujit Francisewe’l napui’kiknn ujit sportswear. Newte’jk wnapui’kiknm na to’q suel teltek stike’ ta’n kisitoqsɨpp ujit Tatler kwimual ta’n naspit wape’litl wtatla’yml ta’n kaqi’sk naskuasnn.

Na newte’jk ta’n MICey maw-klu’lk wejiaq aqq nemitasik wnapui’kiknml ujit IODE 1965ewey tepkunasetewey wi’katikn. Sta’tewikek 1963ek, na to’q ketu’ ika’tu’tisnn L’nueye’l a’tukwaqnn ujit ta’n te’sɨkl provincel aqq ma’w tapu’kl I’nueye’l a’tukwaqnn me’ na kisi-kaqa’tasiktɨten newtiska’q je ta’pu te’sɨkl, Michael Francis na kisa’toqɨpnn newtiska’q tepkunasetewe’l napui’kiknn aqq Stephen Dedam kisa’toqsɨpnn tapu’kl. A’tukwaqnn ujit newkl Atlantic provincel na “The Origin of the Beothuks” (Newfoundland), “Ta’n Klu’skao Tel-kisi-liaji Sisipk” (New Brunswick), “Klu’skap Nipkewey Wi’k ” (Epekwitk ), aqq “A’tukwaqn ujit ta’n Telipukl” (Nova Scotia). Reginae Tait, IODEey National Educational Secretary, na nestɨksɨpp wla tepkunasetewe’l wi’katiknn ta’n nasteksɨpp Union Jack miawe’k ta’n kna’tasiksɨpp 1926ekk. Na ewi’kɨksɨpp “the winds of change which are sweeping the land will brush the calendar on its fortieth birthday,”   aqq ta’n piley telitasik na to’q “produced as an encouragement to Indian art in Kanata.”  Na to’q wla tepkunasetewe’l wi’katiknn na eweketasiksɨpnn ujit mijua’ji’k wkekina’matimkewo’kuomual ta’n telki’k Kanata.

Ta’n tujiw kisitasikl, R.F. Battle, nuji-apoqnmuatl deputy minister of Indian Affairs, teluess wla tepkunasetewey wi’katikn na to’q “mawi-apoqnmasik” ujit ta’n teli-wnaqa’tasik L’nueye’l militaqnn,  aqq “me’ katu kelu’lk wla kisitasik.”  Nemitoql napui’kiknn “mawi-wli-ankamkukl aqq kisi-nmitasik ta’n tewji-klu’sit MICey militekete’wj.“  ketu’ wlta’sualkik wla IODEewaq ujit wla ta’n kisi-tla’tasik ujit Indian art wla Kanata aqq ujit ta’n kisi-wji-kina’masultitaq mijua’ji’jk nuji-kina’masultijik wla kmɨtkinukk. Je me’ app aji-wlta’si ujit tepkunasetewe’l wi’katiknn ta’n kisi-napui’kmi’titl Michael Francis aqq Stephen Dedam.

Toqosɨp eteksɨpp ta’n mu kejitasinuksɨpp ta’n kisi-tl-lukwetew wen: na maw-lukutisnik MICewaq aqq Britishey porcelain eltu’tij Royal Tuscan, ta’n eweketu’atl Francisal wnapui’kiknml wla wape’kik chinae’k kopsɨk, eptaqnji’jk, mlakejuo’qq, aqq sismoqno’qq. Eptaqnji’j na waqame’kik aqq mu koqowey ewi’kasinukw, wapi-pkumanamu’k mo’qi-wi’kasik “Mi’kmawe’l L’nueye’l A’tukwaqnn ujit Puklatmu’jk.” Eteksɨpnn asukom te’sɨkl wnapui’kiknml kopsiktuk, newte’ teltek stike’ Puklatmu’je’l hasti-notese’k ila’skuk. Hayward aqq Warwick, kepmite’lmut ji’nm tela’tekek eptaqnk aqq ta’n koqowey eweketasik ujit mijjultimk na nuji-pisko’tasik Uptown Saint Johnk, New Brunswick, na nujo’tk ta’n telankuemk aqq ta’n tel-se’si-jiklkitasik.  Tewji-pukwelk puatasik aqq pukwelk piley elitasik, na eltasiksɨpp newtiska’q je ta’pu te’sijik nipi’k ujit tepkunasetewe’l wi’katiknn 1964ek ewi’kasik msɨt koqowey ta’n MIC kekkunk.

Na kisi-piskwa’qek Nipniku’s 1964ekk, na tapusijik kɨpnno’lewaq lukowinu’k weja’tijik Ottawa na ela’tijik MICey Wtlukowaqnmuaq tela’tekek sespɨta’suatmi’tiss wla ta’n sɨpo’s tliaqtn aqq ta’n teliaq suliewey. Ankita’suatasiksɨpp l’miaq “Branch expenditures were justified in relation to the benefits being obtained by the Indian participants.”  MIC na me’ eltu’tiss suliewey, pasna mu kisi-wnaqami’tikuss wnjewal samqwaniktuk tela’tekek metue’k ta’n federale’l puatasik ta’n tl-apankɨtuaten. Pasna tel-nmitasiksɨpp MIC na iknmuetu’titl lukowaqnn aqq apankɨtaqnn, etl-kinuet to’q “mimajuinu’k to’q tepiaq eltu’tij suliewey we’kaw mu nuta’tikw apoqnmatimk kɨpnno’lewey,”   eymu’tijk MICe’k lukowinu’k na ekel mu i’-apankɨtuamuksɨpnikw. Na askatu’tiss ta’n teli-mu wlianukw ta’n tel-lukutimk. Vince Barlow mikuite’tk kaqi’sk to’q mu apankɨtuamuksɨpp ujit ta’n kisi-tl-lukwess. “Ma’ tluew etl-lukweyap na’te’l, apoqnmueyap. Na’tuen etl-apankɨtut, pasna mu ninen.”  Jane Dedam aqq nekm teluet mu kaqi-apankɨtuamuksɨpp we’kaw l’luiknek te’sipunqɨkl kisi-pmiaql. Pukwelkɨss mimajuinu’k majita’snik newkl te’sɨkl akantie’wu’ti’l tela’tekek kejitu’tij me’ wli-l’tutaqq suliewey aji-lukuti’tij Mainek. Nestasik tela’tekek Big Covewaq na kekkunmi’tiss mawi-tkle’jk ta’n telki’k suliewey kisi-l’tu’tij newtipunqɨk ujit msɨt ta’n te’sɨkl l’nue’kati’l etekl Kanata we’kaw miawi-1960ekk ($734).

We’kaw miawi-1964ekk, poqji-neya’sikl ta’n mu weltenukul ta’n teli-anko’tasik, ta’n telankuetasik, aqq ta’n tel-piskua’q suliewey, aqq je me’ app etekl ktɨkl. MICe’l ta’n etl-masko’tasikl suliewey aqq ta’n nujo’tmi’tij suliewey na se’k elo’tasik, aqq nujo’tmi’tiss Indian Affairs Agency a’fɨs kikju Chathamk.  Ottawa na me’ ketu’-iknmuasnik suliewey (nespiw ma’w New Brunswick), teluaq, Big Cove na to’q kisi-iknmua’tijik nmitunew ta’n teli-klu’lk kisi-tl-lukutijik ujit ta’n teli-ila’tasik l’nue’kati, ta’n teli-wnaqa’tasikl lukowaqnn, aqq ta’n tesɨk kisi-kina’masultimk ujit (N.B.) Branch ujit elmikni’kewe’l militaqnn l’tasiktn. Pasna, federal kɨpnno’lewey teluesnik amujpa wla lukowaqn na “nekmowkw amujpa nujo’tmi’tij aqq tela’taqatijik ke’s mu Wikumkewiku’s, 1965al” aqq ma’ nuku’ sulieweya’lamɨkik.

Je tlia’, welta’suatasiksɨpp ta’n wjiatal ta’n kisi-lukutipnik aqq MIC na welimaji mimajuinu’k me’ na me’kita’suattaq l’nue’kati. 1964ekk federaley kisi-wi’kasik na teluaq: “Provincial awtie’l si’nl na la’lultal ta’n tett etek wla lukowaqney, na nuji-kinua’taqatijik na kaqi’sk welutmi’tij aqq eymu’tijik na wikumusnik naji-klusultinew ujit aqalasie’we’l handicraftsl se’k Provinceiktuk.”   Wla awtie’l si’nl na welita’suatasiksɨpnn, pasna ta’n koqowey ki’s teliaqsɨpp na tel-nmitasik stike’ mu tel-nmitasinukw l’nue’kati ke’s mu poqji-pejita’tikuek mimajuinu’k. Miawi-1960ekk na pasɨk l’luiknek kaskimtlnaqnn te’sisnik mimajuinu’k, pasna mu ika’tasinuksɨpp provincey mapiktuk. Me’ kesi-nmitasik wla ta’n tewji-ewla’lujik ujit ta’n mu ewi’kasinukw l’nue’kati mapiktuk toqo ktɨkl ewi’kasikl l’nue’kati’l toqo me’ tekele’jultijik mimajuinu’k. We’kaw suel kaqia’q 1960ekk, na klapis ika’tasiksɨpp ta’tɨji’j toqo klapis ewi’kasik Big Cove. Ma’ kisi-tluemɨk ta’n teli-kji’tasik aqq MICewaq kisi-ika’tu’tij to’q Big Cove mapiktuk.

Siwkwek aqq nipkek 1964ek na teli-ankamkuksɨpp stike’ weliaq ujit MIC. Mawita’snik New Brunswickewaq militaqatite’wjɨk (na’tami si’st kaskimtlnaqn te’sisnik) Frederictonk Penatmuiku’s 25, 1964, ta’n MICewaq na “ikan-nmu’snik.”   Na siawa’siksɨpp tela’tekek eteksɨpp Wtlukowaqnmuow ikantuk 1964 aqq 1965ewey wi’katikn teluisik Blue Book of New Brunswick Craftsmen and Handicraft Shops. Wenaqa’siksɨpp ta’n telankuemk, aqq Peskewiku’s 1964ekk wi’katikn teluisik Atlantic Advocate na eltu’tiss nipi’l ta’n ewi’tut Michael Francis, Stephen Dedam, aqq MICey lukowaqn. Teli-ikana’sik ewi’tasik “industrial revolution nike’ teliaq” l’nue’katiktuk.  Wla wi’katikn na suel stike’ Time kisna Maclean’s Atlantic Kanata, aqq pukwelkik mimajuinu’k ekitmi’tiss. Meski’k wenaqa’tasik ujit ta’n tel-nmitmk aqq kesatasik, aqq ta’n ewi’kasik ta’n teli-klu’lk Francis/Dedam aqq ktɨkik militaqatite’wjɨk, pasna wla ta’n koqowey kisi-wi’kasik na minkwatasik ta’n mu teli-ksalmɨkik mimajuinu’k. Wla ta’n pemiaq l’nueyey te’s kaqiej tepkunaset, Indian Record, ewi’kasiksɨpp toqwaqji’jk wi’katikniktuk na teluaqsɨpp “L’nueye’l handicraftsl aqq militaqnn, ta’n tewji-sa’q toqi-lukutikl ma’w likpniknn, wayo’pskul aqq mɨkekney militaqnn, na etl-saputa’sik ta’n etli-ktu’-pilua’tasikl wla Mi’kmawa’kik.” 

Wtannual Report (1964) ujit New Brunswick Department of Industry, Crowell ewi’kɨksɨpp:

Ta’n koqowey kisa’tasik, ta’n wiaqtek mu welta’suaqn, na tlueness wel-toqi-lukwekl.… Teli-nsɨtasik to’q Handicrafte’l lukowaqn Big Cove na nemitasik to’q wel-lukwek aqq ktɨkl lukowaqnn kisitasikɨpnn ujit L’nu’k wikultijik l’nue’kati’l wla Maritime Provinceiktuk.… Mi’kmawe’l Handicraftl lukowaqn na pasɨk newte’jk ujit ta’n etl-kina’masimk – etuk jel pana mu economicewey lukowaqn pajel. Kisi-la’tuekl ta’n koqowey kisi-weketasiktɨten ta’n mu tewji-wl-nenasinukw ujit mimajuinu’k aqq pipanimujik l’tunew militaqnn ta’n mu nenmi’tikul aqq wi’kutekl ujit nekmowkw. Etuk jel mu weltenukw ujit ta’n teli-tqwaqji’jk iknmujik kji’tunew wla mimajuinu’k kisi-ayjitaq, kisna welte’tmi’tij, siawa’tunew stike’ economic tel-lukutimk newti-tl-lukutinew. Ta’n teli-apoqnmujik na knekk kisa’tu’tij wla economic kelu’lk kisa’tasik, kisi-nmitasik ta’n tewji-nta’-militaqatijik mimajuinu’k, ta’n koqowey kisitu’tij na kesatasik ujit Canadian gift trade, wmilitaqnmual na msɨt tami nemitasikl, pasna ma’ kisi-tli-wsua’tasinukw stike’ to’q lukowinu’k ujit economic kisi-ika’tasik ta’n kisi-tl-lukutitaq kisna ketu’ sa’se’wa’tu’tij ta’n teli-l’nuo’ltijik aqq mu nuta’tikw apoqnmatimk kisna ilkwenuksin. Teli-nsɨtasi, na to’q, we’kaw kisi-so’mua’tu’tij L’nu’k kisa’tutaq koqowey ujit ta’n tli-wla’siktɨtew economic aqq elwi’tmasimkewey, l’miaq wlte’tasik, na me’ lukowaqnn me’ kisi-tla’tasiktɨss ktɨkl l’nue’kati’l ta’n tekenn welaptmi’tipnn wla lukowaqnn.

Pemi-nmitasikɨpp ta’n teli-wl-lukutijik, pasna metu’tekɨpp. Uttejkewey Kisikwekewiku’s 1964ekk, tapuipunqɨkl, kisi-silkscreenewa’lupnikk 300,000 hasti-notese’k ila’skuk.  Mawio’mi wenaqiaqɨpp Big Covek Punamujuiku’s 7, 1965ekk, 40 te’sijik pejita’pnikk Crowell teluet 50 – 60% wla makasanji’jl ta’n pekwatelmi’tipp koqowey na ketu’ etawaqtmi’tipp me’, me’ aji-espɨtekɨpp aqq 20% ta’n il-etawaqtmi’tipp aqq ktɨkl New Brunswick handicrafte’l studiol nemitu’tipnn.  Wiskue’k ta’n teli-nmitasik ta’n tett etli-kelu’lkɨpp aqq ta’n tett naqteskakui’tipp. Me’ etekɨpnn kelusimkewe’l aqq ikatakutimkewe’l ta’n a’jeltekl, aqq ewi’kasikɨpp mu kaqi’sk majulwatasinukupp ta’n teltekɨpp tl-pmiaqtn:

Ke’s mu kaqianukuek ta’n tel-mawita’mk, L’nu’k ta’n eymu’tijik na kisita’suatmi’tiss app wlteskatultitaq Punamujuiku’s 13 te’sɨkunik, aqq wsku’tasiktɨten wtl’nui’sutimuaq. Eteksɨpp to’q ta’n teli-nsɨtasultijik aqq pukwelk mu ketu’ klusikw wen aqalasie’wiktuk aqq me’ wl-ewistutew Mi’kmawiktuk.

We’kaw ta’puipunqɨkl kisi-lukuti’tij, eltaqatijik, aqq kisita’suatmi’tij koqowey, MICe’k lukowinu’k na me’ ewli-apankɨtujik. Ta’n tujiw app mawita’titek Siwkwewiku’s 8, 1965ek, pekiji-wsku’tasiksɨpp ta’n tli-apankɨtuaten ujit ta’n teli-l’tasikl hasti-notesl. Matui-apankɨtusnik na to’q ketu’-wije’tasik. Newtiska’q je ta’pu te’sijik ila’skuk na 90¢ teli-ntui’sketasisnik ujit 50¢, aqq ta’n wenik kisitaqatijik na pasɨk 13¢ tel-apankɨtujik. E’pijik mesnmi’tiss 2¢ ujit ta’n tel-pijo’la’tijik ila’skuk muntiktuk, pasna wenaqa’siksɨpp we’kaw 4¢.  Silksreenewa’tasik munti’l na siawtek 1¢ ujit newte’jk munti.

We’kaw Penatmuiku’s 1965ekk kɨpnno’l federaley ketu’ kji’tu’tipp l’miaq tepawtiktn wla lukowaqn; aqq ketu’ kji’tu’tipp l’miaq mu’ nuta’qtnn ankweyuksin province kisna kiskajo’ltinew newti-pma’tunew nekmowkw.  Tel-pemi-ankampkusikɨpp stike’ ketu’ laqlkwi’titl kɨpnno’lal,  je tlia’ tetuji-klu’lkɨpp 1965 aqq 1966ekk tetuji-ksikaw wi’tupnikk aqq ksikaw netui’skɨtipnikk.

Mimajuinu’k na klapis nemitu’tiss etlisknuatasikewe’l UNB kina’matimkewo’kuomk, aqq ikantuk mawi-ikanwi’kasik Siwkwewiku’s 1965ekk Daily Gleaneriktuk kinualsik “Micmac Indians Are Excellent Designers, Superb Craftsmen.” IODE na me’ kesmnmi’tisnn tepkunasetewe’l wi’katiknn, toqosɨp na tewa’tkitasiksɨpp 1966ewey peykwi-se’sikitasikl – pana newte’ teltek stike’ ta’n tewiaqsɨpp newtipunqɨkek pasɨk sa’se’wa’tasikl mawkiljemkewe’l. Mu pasɨk tepkunasetewe’l wi’katiknn MIC tewatkitmuksɨpnn msɨt kina’matimkewo’kuoml; pana weltek historyey wi’katin ujit province’l aqalasie’we’l kina’matimkewo’kuoml ujit Grade 5 aqq Grade 6e’l telui’tasikl New Brunswick: The Story of our Province na kisitoqsɨpp W.J. Gage aqq ikanpiss MICey. Dr. George MacBeath (nujo’tk New Brunswick Museum) aqq Dorothy Chamberlin na kisi-wi’kmi’tiss, aqq ta’n napui’kasikewey wi’katikn na mu ewlimamɨkɨpnik l’nu’k whistorymuow. Stike’ to’q 1962ewey Footprints in Time: A Source Book in Canadian History for Young People na ika’tasiksɨpp L’nu’k whistorymuow aqq ta’n teli-l’nuo’ltimkeweymuow, aqq wesku’tasik “primitive, Stone Age people” aqq “swarthy, scantily-clad men” ta’n pa’qalayultijik elapultijik ankaptmi’tij Europeane’l wenujewu’lkw.  Na Gage wtui’katiknm na eteksɨpp mawi-amskwesewey wesku’tasikewe’l ta’n wejia’tijik Algonkians l’nu’k, je ma’w etekl a’tukwaqnn ujit Klu’skap aqq suel newte’jit waju’wi’kasit nipi’j Wnapui’kiknm Michael Francis ta’n teppit ji’nm putupiktuk. Na uttejkewey nipi’j na etek napui’kikn etl-lukwet Francis, toqosɨp ewi’kasik ta’n tewji-nta’-militaqatijik l’nu’k stike’ Michael Francis Mi’kmaw Big Cove L’nue’kati na nike’ pilu’nmitasik.”   Ta’n kisi-tla’teket wla na, miawi-1960ekk provincial tourist wi’katikn so’mua’tasik Michael Francis etla’to’ql MICe’l pe’ntewa’tasikl napui’kiknn kikju ta’n ewi’kasik “New Brunswick Craftsmen at Work”; pasɨk newte’jk militekete’j napui’kikn etek wi’katikniktuk. Meski’k wlta’suaqn ujit province ta’n kisi-kepmite’tmi’tij militekemkewe’l.

Msɨt ta’n te’sijik mittukutijik na me’ pemi-wlaptmi’titl “L’nueye’l milititaqnn.” Federal Department of Forestry na kwilmutmi’tiss ankaptasiktn 1966ekk me’ na kisi-ika’tasiktɨten me’ lukowaqnn ujit wlmikni’kewel makasann.  Na welteskɨss wla tela’tekek 1963ek, newtiska’q je peskunatek te’sijik L’nueye’l militaqnn/handicraftl na maw-lukutimkewey ta’n eymu’tisnik ta’n telkik’k Kanata, tewji-wl-lukwek na meski’k suliewey eltu’tiss. Ta’n koqowey mu weltenukw na federal aqq provinciale’l kɨpnno’lewaq eleke’tij MIC.

Wetapeksultimk aqq Seyoqa’tasimk

We’kaw kaqiaq 1966ekk, na naqteskasiksɨpp tela’tekek kɨpnno’l kisi-tla’teket aqq askaya’kwi’tij ta’n pem-tl-klu’lk MIC aqq waqaji-ika’tasik suliewey. Crowell 1966ewey Annual Reportm teluaq mna’q ta’n etl-maw-lukutijik Indian Affairsey Branch, na lukowaqn naqa’tu’tiss federale’k kɨpnno’lewaq. Toqosɨp app teluess “Indian Affairsey Branch telta’sultisnik to’q Mi’kmawaq na iko’ltisnik na kisi-newti-siawa’tutaq nekmowkw. Aqq ma’w teltek to’q apoqnmuksinew ta’n teli-aqalasie’wa’luksinew aqq ankweyasultinew – na ki’s ketu’ tla’taqatisnik na.”   Wiaqa’tasik ewlimkewey ta’n tett ki’s sewiske’k, na Cultural Affairs Section na ika’tasiksɨpp ke’s mu newtipunqɨk kisi-pmia’q ujit federal Indian Affairs Branch ujit “nmitunew, maskua’tunew, aqq wenaqa’tasik Canadian Indian Culture ta’n eweketu’tij ujit ta’n tl-kisitasiktɨten me’ piluitasikl L’nueye’l militaqnn, ilo’tasik suliewey ujit ta’n kisi-espi-kina’masultitaq aqq apoqnmujik ta’n tli-ila’tutaq L’nueye’l militaqnn exhibitioniktuk.” 

Na ta’n wnjaqa pem-jiklo’tasik ta’n tel-lukutijik MIC we’kaw klapis kepijo’qa’sikek. Stephen Dedam na pipanimuss 2019ekk ujit ta’n teliaq ta’n tujiw pem-kaqia’q MIC. Pasna mu tetuji-mikuite’tmukw, wesku’tkɨss awnaqa nekm wiaqi-seyoqiesnaq ta’n tujiw naqa’tasikek suliewey: “Tela’tekek l’miaq amujpa na’tal lukwen na amujpa tel-lukwen ta’n tujiw nuta’qɨp. Aqq ujit ni’n na (MIC) handicraft na kelu’lkɨpp. Aqq teliaqɨpp. Eymu’tipnik mimajuinu’k na we’ki-wl-lukutisnik aqq toqosɨp wiskiw na seyoqia’tisnik, pana seyoqia’tijik, aqq pasɨk newte’jit ji’nm eskwiess. Toqosɨp klapis mu wen.” 

Handicraftewo’kuom na me’ panteteksɨpp me’ pem-kaqia’q 1960ekk aqq nujo’tmi’tipp Big Cove Band Council, pasna mu kejiamɨksɨpnik. Na ta’n koqowey kisitasiksɨpp ne’wt kisi-naqa’tasikek 1966ekk ujit MIC na mu weli-anko’tasinukw suliewey. Peskewiku’s 1967ekk, na Monctonewey IODE na netui’sketu’tiss MICewey kisitaqnn etl-ankuetasiksɨpp kujmukewey aliwsutasikewey wikuomji’j kikju Trans-Kanata Highway ta’n etek mimajuinuey etl-pipanikesimkewuo’kuomk. Ta’n suliewey wejiaq na iko’tasik to’q Big Cove kina’matimkewo’kuomk pasna mu etenuksɨpp teliaqewey aqq ta’n toqa’tasikl militaqney – aqq – nuji-pkwateliket na mu eymuksɨpnik. Ta’n wla wnjaqa pem-seyoqiaq ta’n tel-lukutimk MIC, na wiskiw mu talua’timɨk ujit mimajuinu’k aqq kɨpnno’lewaq. Nuji-kinua’tekekl wi’katiknn na teluaqsɨpp na to’q MIC mu nuku’ etenukw we’kaw kaqia’q 1967ekk, je me kisi-napuekemɨk ta’n teli-klu’lkɨp.

Newte’jkɨss New Brunswickey Centennial lukowaqnn na 1967 tewiaqsɨpp meski’k wi’katikn teluisik Arts in New Brunswick. Teli-wsua’tasiksɨpp stike’ msɨt ta’n telki’k na etek historical aqq kiskukewey ta’n nemitasikl militaqnn, pipukwaqney, a’tukwemkewe’l wi’katiknn, ewi’kasikl mil-lukutimkewo’kuoml, aqq handicraftsl. Na to’q wla L’nueye’l ta’n kisi-militasikewe’l na tetpi-klu’lkl, aqq to’q mu welite’lmamɨksɨpnik. Huia Ryder’s wtui’kaqnm ujit contemporary handicraftsl, na je mu ewi’tmukw MIC, aqq pasɨk newte’jk ewi’tasik L’nueye’l militaqnn pasna mu welite’sualamɨkik “copper skinned Indians of the Maliseet tribe still excel at basketry.”90  Suel aqq wla New Brunswick’s Provincial Art Bank 1968ekk na welteksɨpp ujit l’nuo’ltimkewey tela’tekek mawi-amskwesewey eteksɨpp Kanata, pasna, mu eweketasiktnuksɨpnn l’nueye’l militaqnn we’kaw Shirley Bearewey 1980ewey wserigraphm Abanakiey E’pit na pekwatelasiksɨpp na tujiw.

MIC na to’q napuaqn ujit ta’n teli-wnaqa’sik L’nueye’l militaqnn 1960ekk aqq 1970ekk Kanata; newte’jk etek asoqmi’kasik ujit sa’qewey aqq piley ta’n wejiaql kiskukewe’l aqq teli-l’nuo’ltimkewe’l militaqne’l na wi’je’tkl Mi’kmawe’l a’tukwaqnn, Wtlukowaqnmuow na kelulujik nuji-wo’kɨtijik ta’n kata’ militaqatijik aqq ujit me’ ta’n piley kisitasik, pasna majulkwatasik Gerald McMaster teluaqsɨpp “kiskukewey pemi-tliaqsɨpp stike’ nikani-amskewsewey toqo mu puatasinukɨpp ujit ta’n teli-nemitasikɨpp ujit ta’n teli-nmitu’tij nikanaptmkewey, sapo’nukewey neka’w wejku’waqq North America “ketu’ toqwa’tu’tij ta’n teli-tepkiso’ltijik ma’w ta’n teli-toqo’ltijik. Mu puatmi’tikw tl-nmu’ksin stike’ tepkiso’ltinew pasna stike’ wiaqa’luksin l’nue’kati aqq ta’n teli-tepkiso’ltijik toqo toqwa’tikl kitk.” 

MIC na kepme’ksɨpp ujit ta’n teli-nmitasik l’nuo’ltimkewe’l wla provinceiktuk ta’n kekkunmi’tipp, we’kaw kikju miaw-1960ek, mu l’nim ewla’la’tiwksɨpni aqq nenua’tisni L’nu’k. MIC na mawi-knaq kekkunmi’tiss ujit ta’n matnaqkatmi’tij Maritimes ta’n teli-ewleyujik l’nu’k aqq ta’n mimajuinu’k telite’lma’tiji ta’n etekɨpp Kanata 1960ekk. MIC na mu mena’tu’tikuss kisna ewl-wi’tasinukw kisna mu etenukw koqowey mu welita’suatasinukw, Me’ to’q se’sa’tu’tiss kiskukewey l’nui’suti me’ na msɨt wen nmittew ta’n tetuji-klu’lk.

Na pe’l 1960i’l na mu kelu’lknuksɨpp ujit Kanataewe’l l’nue’kati’l, aqq ala ta’n Sixties Scoop aqq ta’n me’ pemiaq residential sku’lɨl na mu neya’siksɨpp kmɨkinukk, meski’kɨss mesko’qn ujit msɨt L’nueye’l l’nue’kati’l, aqq MIC na ikanpuku’wa’tijik ujit New Brunswick. 1964ek, etekl provinciale’l kɨpnno’lewe’l aqq ma’w Manitoba aqq Quebec na tewa’tu’tiss ta’n tel-ankuetasik aqq kekina’masimkewe’l lukowaqnn ujit L’nueye’l handicraftsl. L’nueyey nujiteket Douglas Cardinal Wtlukowaqnml na to’q sama’task kkamulamunk St. Mary’s Church etek Red Deer, Alberta na ankmi-nmitasiksɨpp msɨt tamiaw ta’n tujiw pana’sikek 1968ekk. Indians of Canada pavilion Expo 67 na iko’tasiksɨpnn kisitasikl pe’ntewa’tasikewe’l aqq meski’kl aqq muralsl ujit Kanataewa’kikewe’k L’nu’k militaqatite’wjɨk stike’ Alex Janvier aqq Norval Morrisseau. Na pavilion na pukwelkl l’nue’kati’l nujo’tmi’tiss aqq mu naqanmi’tikw ta’n tujiw aknutmi’tij a’tukwaqn ujit Kanata ta’n teli-ktu’-aqalasie’wa’lutek. Michael Francis na pipanimuss kisi-wiaqa’tunew pavilioniktuk Wtlukowaqnm pasna teluess to’q moqwa’ mu kejiamuksɨpp ta’n koqowey ujit. Pasna, eteksɨpp newte’ wnapui’kiknm ta’n etlimiliteket na mawi-wlaptasik pavilioniktuk ta’n pemamkɨtekl maqtawe’kl aqq wape’kl napui’kiknn ta’n tel-lukutijik L’nu’k aqq Wtlukowaqnmual (p. 120). Francis na wikumuss ujit militekete’wj wnapui’kiknml ta’n tujiw sta’tewa’tasikl Ottawa newtipunqɨkek ke’s mu Expo ta’n apoqnmatkɨss pavilioney contemporaryey militaqnn, Wla tett, na wiaqtekɨss Francis Wtlukowaqnm ta’n ktɨkik etekl Wtlukowaqnmual stike’ Norval Morrisseau (1931–2007), George Clutesi (1905–1988), Francis Kagige (1929–2014), aqq me’ ktɨkik.  Pkɨte’snuk, we’jitasikek Institute of American Indian Arts 1962ekk na pilua’siksɨpp mimajuinu’k ta’n nemitu’tij aqq na kepmite’tasik L’nueye’k militeka’tite’wjɨk. Kesikewiku’s 1, 1967ekk, Life wi’katikn ewi’kmi’tiss ujit ta’n teli-apaji-mimajua’la’tiji ta’n teli-l’nuo’tijik l’nu’k wla America; wla milamu’k Milton Glaser ta’n ikantek wnapui’kiknml wi’katikniktuk mu stike’ ta’n eltasikl MIC hasti-notesl napui’kiknn ta’n kisitu’titl Francis aqq Dedam. Na kiskukewey, milamu’kl eweketasikl aqq ta’n tel-mawika’tasikl ila’skukiktuk na ki’s eltasiksɨpnn Big Cove aqq Frederictonk na nike’ me’ kaqi-peykwi-nenasik.

Wla wi’katikniktuk Native Moderns: American Indian Painting, 1940-1960, Bill Anthes ewi’kɨksɨpp ta’n tel-toqi-lukwekl L’nueye’l militaqnn aqq kiskukewey ta’n tel-lukutimk:

Ajitmk mu telta’simɨk ta’n tel-weketasikl Westernewaq ta’n koqowey eweketu’tij ujit ta’n eltasikl, ta’n telitasik, aqq ta’n kisitasik na weji-kjijitasik L’nueye’k militaqatite’wjɨk ta’n tetuji-wlta’suatmi’tij ta’n kisitasikl aqq ta’n koqowey weji-tl-weketasik Euro-Americaniktuk, amujpa weji-nmitasik ta’n mu weltenukw maqamikew – L’nueye’k militaqatite’wjɨk na wesua’tu’tij wla ta’n tel-lukutimkl toqosɨp eltu’titl pile’l emblemsl ta’n l’nu’tekl. Toqosɨp kesmnmi’tiss wla embleml ta’n me’ kisi-pilutasiktɨten ujit ta’n kisi-e’wtaq nekmowkw ta’n tli-l’tutaq napui’kiknn ujit ta’n me’ kisi-pilui-wekettaq, ke’sk aqalasie’wk mawo’tu’titl aqq eweketu’titl militaqnn ujit pasɨk nekmowkw.

Na to’q MICewo’kuom na kaqoqteksɨpnek poqji-1970ekk, na pana nekmewey na weji-kaqi-seyoqa’to’q ta’n tel-lukutimkɨsnek. Je tlia’ mu etenukw MIC nuku’, Big Covewaq jijaqamijuey militaqatite’wjɨk na newti-wnaqa’siksɨpp. 1972ekk PEI Lennox Island L’nue’kati na wikuma’tisn Michael Francisal pe’ntewa’tun wtmsaqasikmuaq pukwelk Klu’skape’l napui’kiknn ujit Parochial House aqq wmuseumuow. Toqosɨp app kisitu’tiss napui’kiknn ujit wi’katikn ta’n Micmac Legends of Prince Edward Island kisi-wi’kɨksɨpp John Joe Sark. Francis na klapis pe’ntewa’toqsɨpnn pukwelkl napui’kiknn ujit Big Cove Band Office pem-kaqia’q 1970ekk, aqq je ma’w kisa’toqsɨpp meski’k memorial matnakewaqney napui’kikn Mainek. Wejiaqsɨpp wmlkikno’timuow MIC, na nutqo’ltite’wjɨk Big Covewaq na militaqatite’wjɨk wejitu’tiss ta’n tetuji-wla’sik koqowey 1980 aqq 1990ekk. Wijikɨtijik Roger Simon aqq Luke Simon na kitk wel-lukwejik militaqatite’wjɨk Kanata aqq United States. Kepmite’tmaqn wejkwitaqɨpnn ujit MICey natawiteka’tijik. Joe John Sanipass i’tl-lukuepp MIC aqq klapis poqji-teli-nenupp stike’ ta’n tetuji kelu’lkl likpniknn kisitoql aqq kina’muapni ktɨkik L’sipuktukewaqq je wette’kɨpp Pioneer Award wejiaq Tourism Industry Association of New Brunswick 2017ekk.

Wla Abbe Museum Bar Harbor, Maink pema’tu’tij institution ta’n kekkunmi’tij mandate ujit kina’masultinew Wabanaki Nations aqq wtikatakutimkewe’muow. Wla Abbe wtwebsitemuow ewi’tupnikk MIC 2021ekk, ewi’tmi’tipnn tapu’kl “special gems” ujit ta’n koqowey kisi-mawte’mi’tij. MICey set hasti-notese’k ila’skuk. Teluejik wla ila’skuk “poqji waju’wa’tu’tipp gap wla collectionmuow-two dimensionel kisitmkewe’l kisitu’titl Wabanakie’k natawiteka’tijik. Sikte wlpijik ankamujik aqq ewi’tasik ta’n maw kepme’kɨpp ujit ta’n koqowey kisitasikɨpp aqq kelu’lkɨpp piskwa’q suliewey ujit L’nue’kati’l Kanata na tujiwek.” 

Tela’tekek nutaqɨpp jukwa’tasiktnew a’tukwaqnn ujit kiskuk, 1991ekk Michael Francis aqq Ontario filmmaker-ethnographer Franziska von Rosen l’toqɨpp ankaptmkewey teluisik Micmac Storyteller: River of Fire. Etli-l’tasikɨpp tepaw Big Cove/L’sipuktuk, Francis wesku’tkɨpp wejkwikwetek aqq ta’n tetuji-kepmite’tasikɨpnn a’tukwaqnn, aqq poqji-a’tukwatkɨpp Mi’kmaw Sacred Fire. Na wijey tujiwek, Shirley Bear teluepp NFB film Kwa’nute’: Micmac and Maliseet Artists, “L’miaq ankaptmu’k ta’n koqowey pemiaqɨpp, na ma’ mikuite’tmukw politics ujit wla mimajuinu’k. Pasna ta’n koqowey nemitasik na kisitaqnminal, carvings, ewi’kasikl aqq ktapekiaqnminal ta’n eskwiaql…amuj mekite’tmi’tij ta’n wenik alsusultijik aqq kepmite’tmnew.” 

Je tlia ki’s pemiaqɨpp MIC. Mona Francis tleyawit L’sipuktuk nemitoq aqq nekm ta’n teli- apoqnmatɨpp wla aknutmaqn. Wujjl elukwelipnn MIC stike’ accountant. Nenuapni ta’n wenik elukutipnikk. Michael Francis apoqnmuatal ta’n-teli-sa’se’wa’sik wmimajuaqnm. Apoqnmatɨpnn wejitun ta’n wen nekm eweketoq natawitekemkewey aqq a’tukwaqnn, pasna me’ ujit ta’n tel-nmitoq wskswitqamu aqq ewlite’lsuti :

Mikuite’lmk Mise’l William [Francis]. Teluey Mise’l telatekek teli-l’nu’-tluen “Michael” Mi’kmawiktuk. Pekisinkɨpp kina’matimkewo’kuomk aqq peji-a’tukewuksiekɨpp, ta’n teken a’tukwaqn ta’n mawi-wlsutmapp na ujit Puklatmu’jk. App na wi’kɨtew boardiktuk napui’kaji Walt Disneye’k mimajuinu’k. Aqq na, klapis elmi-kina’masi we’kaw Richibucto aqq pilue’l kina’matimkewo’kuoml. Tel-kwija’limkɨpp stike’ ni’n mu wen…telimuksiekɨpp nmi’kiju’eminen mukk l’nui’sultipp l’miaq mu i’mu’tiwekk l’nue’katiktuk, pekije’kɨpp mu nenasiwap ta’n ni’n wenewi. Nistetew nunji pemɨlka’y aqq mu kelulaqɨpp wen. Aqq newtipunqɨkekk, na’tami 30 tewje’yapp, ki’s kekkunkɨpnikk nnjank, na pekisinkɨpp nitap aqq teluet “Najimittukualanej Mise’l William” telimkɨpp ni’n “na to’q.” Ki’s sa’q mna’q nemiaqɨpp pasna ta’n teli-nqase’k tel-piskwilɨka’yanek na weskewikua’sit, kejitoqɨp pkisintess tela’tekek nikan-nmitoqɨp koqowey… Pemkopiekɨpp na’tami 4 hours etlewistuek… telimk “Me’ katu kitnmay ni’n. Kis-tala’teka’s?” na telimit… “Naqamase’k” telimit, “Ksalsi.” Aqq na telimit net, na pana’sik wskwitqamu ujit ni’n, aqq na telimk, “a’, na to’q, kisi-tla’teka’s ni’n na. Kisi-l’nui’sites aqq kisi-l’nue’tes. Tujiw kejituapp me’kite’tess ta’n wen ni’n.” Mikuimipp Mise’l William ta’n wen ni’n. Pukwelkɨpp malpale’wit nemi’k tela’tekek keska’yapp, toqo pasɨk nuta’qsɨpp tlimin “ksalsi” Iknmuikɨpp mikuite’tmn ta’n wen ni’n aqq me’kite’tmn, kiskuk me’ tel-me’kite’tm ta’n wetapeksi.

Wla MICaqq poqji-nenupnikk nationally aqq internationally 1960ekk, tel-lukutipnikk aqq mu entu’tikupp ta’n wenik nekmow ta’n teli-Mi’kmawultijik. Te’pmi’tij nenuksinew aqq wi’tukusinew ujit ta’n tetuji-nuta’q lukutijik Canadianey nemitmk natawitekemkewey kelu’lk kisitu’tij, aqq ikatakutimkewey. Ta’n nekmow tel-nmitu’tipp Wabanaki artistic foundation toqo tujiw kesikaw sa’se’wa’sikɨpp ikatakutimk aqq nuta’q ankaptaskiktn ta’n tett wejiaqɨpp Kanata, mimajuinu’k stike’ Ursula Johnson (b.1980), Alan Syliboy (b.1952), Jordan Bennett (b.1986), Emily Critch, Meagan Musseau (b.1990), Percy Sacobie (b.1972), Ned Bear (1954–2019), Tara Audibert, Shane Perley-Dutcher (b.1976), Brandon Mitchell, Francine Francis (b.1965), je we’kaw Jeremy Dutcher (b.1990) ujit pipukuaqn, siawa’tunew.